Nowe badania przeprowadzone w kilku krajach Europy pokazują, że o losie pstrągów ryb decydują milimetry żwiru, które wpływają na obecność bądź brak tlenu w szczelinach między kamieniami.



<hr class="wp-block-separator has-alpha-channel-opacity"/>



<h2 class="wp-block-heading">Trudne czasy dla ryb łososiowatych</h2>



Pstrągi i inne ryby łososiowate od dziesięcioleci należą do najbardziej zagrożonych gatunków w europejskich wodach śródlądowych. Ich liczebność spada niemal wszędzie w Europie – od skandynawskich strumieni po alpejskie dopływy Dunaju. Główne przyczyny to zanieczyszczenie rzek, przegradzanie koryt tamami i progami, zmiana klimatu i wynikający z tego wzrost temperatury wody, a także zanik naturalnych żwirowych odcinków potrzebnych do tarła. Do tego dochodzą coraz częstsze zjawiska ekstremalne – gwałtowne wezbrania, susze i upały – które potrafią zniszczyć tarliska w ciągu jednego sezonu. W efekcie wiele populacji pstrąga potokowego (Salmo trutta fario) utrzymuje się dziś tylko dzięki sztucznym zarybieniom, a ich zdolność do naturalnego rozmnażania spada.



<h2 class="wp-block-heading">Badania na temat jakości tarlisk</h2>



Od lat w Europie prowadzi się liczne programy renaturyzacji. W przypadku rzek, w których występują ryby łososiowate, w ramach tych prac często przeprowadza się rekonstrukcję czy wręcz budowę tarlisk. Takie prace w wielkim skrócie polegają na wysypywaniu do cieku dużych ilości żwiru. Badania i obserwacje przyrodnicze pozwalały na określenie warunków fizycznych, które decydują o skutecznym rozwoju ikry w naturalnych tarliskach. W ubiegłym roku zespół Jeana-Françoisa Rubina z <a href="https://www.maisondelariviere.ch/">Maison de la Rivière</a> postanowił w skali międzynarodowej sprawdzić dokładnie jakie warunki panujące na dnie rzeki lub strumienia będącego tarliskiem ryb łososiowatych, w szczególności pstrągów, są najlepsze dla rozwoju ikry. Naukowcy z Francji, Szwajcarii, Słowenii i Szwecji połączyli siły, by ustalić granice tolerancji ikry oraz młodych pstrągów na brak tlenu, strukturę żwiru i obecność drobnych frakcji. 



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="691" height="518" src="https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2021/03/bp6.jpg" alt="tarlisko pstrąga" class="wp-image-159" srcset="https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2021/03/bp6.jpg 691w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2021/03/bp6-300x225.jpg 300w" sizes="auto, (max-width: 691px) 100vw, 691px" /><figcaption class="wp-element-caption">Tarlisko pstrąga</figcaption></figure>



<h2 class="wp-block-heading">Od jajeczka do narybku — etap krytyczny</h2>



Okres od złożenia ikry do momentu, gdy narybek opuszcza żwir, to najbardziej wrażliwa faza w życiu pstrąga. W tym czasie ryby są całkowicie zależne od tlenu przenikającego przez kamienie w głąb <a href="https://krainapstraga.pl/post/gniazda-tarlowe-ryb-lososiowatych">gniazda tarłowego</a>. Jeśli między ziarnami żwiru zalega zbyt dużo drobnego osadu, wymiana wody ustaje, a zarodki duszą się. Autorzy podkreślają, że przy spadku stężenia tlenu poniżej 7,5 mg/l (czyli 68% nasycenia) przeżywa mniej niż 30% jaj. Dopiero przy dobrze napowietrzonym podłożu (ponad 80% tlenu względem poziomu wody powierzchniowej) szanse młodych ryb na przeżycie rosną nawet do 60% i więcej. Dane ze wszystkich badanych potoków wykazały, że gdy granulometria podłoża przekraczała 20 mm (wskaźnik Fredle’a = 7,0), to przeżywalność jaja do stadium zaoczkowanego wynosiła co najmniej 60%. W naturalnych, niezamulonych dopływach przeżywalność ikry sięgała prawie 70%. Najgorzej wypadały miejsca, gdzie dominował drobny materiał i brakowało przepływu między kamieniami. W niektórych przypadkach przeżywalność spadała do zaledwie kilku procent.



Z badań wynika, że średnica żwiru na tarliskach dla pstrągów powinna minimalnie wynosić 17–20 mm, a tzw. Fredle Index – miara przepuszczalności podłoża – nie może być niższy niż 5–7. Gdy w substracie znajduje się więcej niż 30% cząstek mniejszych niż 4 mm, tlen w szczelinach spada gwałtownie, a przeżywalność ikry załamuje się. Wystarczy więc nadmiar mułu czy piasku, by miejsce tarła zamieniło się w strefę obumarłą.



<h2 class="wp-block-heading">Jak prowadzono badania?</h2>



Naukowcy stosowali specjalne zestawy tzw. skrzynek ETF (Egg-to-Fry) – niewielkich cylindrycznych pojemników z ikrą, zakopywanych w dnie rzek. Dzięki nim mogli dokładnie mierzyć przeżywalność jaj do kolejnych etapów aż do opuszczenia gniazda i żwiru. Równocześnie badano tlen, przepuszczalność, ilość drobnych frakcji oraz średnicę żwiru. Skrzynki ETF są według autorów jednym z najdokładniejszych narzędzi oceny jakości tarlisk i efektów renaturyzacji. W sumie w ramach prowadzonych pomiarów zbadano ponad 200 miejsc w trzech krajach (Szwecji, Słowenii i Szwajcarii). Obserwacje prowadzono na następujących gatunkach: pstrągu potokowym (Salmo trutta), morskim (S. trutta trutta) i marmurkowym (S. marmoratus).



<h2 class="wp-block-heading">Co wynika z badań?</h2>



Autorzy zwracają uwagę, że skuteczność tarła ale także zarybień sztucznie umieszczoną ikrą może być ograniczona, jeśli nie poprawi się struktury samego dna. Jedyną trwałą metodą wspierania populacji pstrągów jest przywracanie naturalnego substratu i przepływu wód między kamieniami. Przy planowaniu budowy tarlisk oraz renaturyzacji rzek pstrągowych należy więc przede wszystkim zwrócić uwagę na następujące parametry:



<ul class="wp-block-list">
<li>powinno stosować się żwir o średnicy powyżej 15–20 mm,</li>



<li>zawartości frakcji drobnych na dnie strumienia ma być poniżej 25–30%,</li>



<li>stężenie tlenu w wodzie przepływającej przez żwir powinien wynosić powyżej 7,5 mg/l.</li>
</ul>



Spełnienie tych warunków pozwala osiągnąć ponad 60% przeżywalności ikry na jej najbardziej niebezpiecznym etapie, a więc do momentu przekształcenia się w formę ikry zaoczkowanej. 



Więcej szczegółów na temat tych badań znajdziecie pod linkiem: <a href="https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/rra.70061">https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/rra.70061</a>



<hr class="wp-block-separator has-alpha-channel-opacity"/>



Na podstawie: Rubin J.-F., Crivelli A., Robert-Charrue D., Rubin A. (2025). Stream Restoration for the Spawning of Trout: How to Enhance the Egg to Fry Survival and to Monitor the Spawning Efficiency? River Research and Applications, Wiley, Open Access. DOI: <a href="https://doi.org/10.1002/rra.70061">10.1002/rra.70061</a>

Kraina Pstrąga

Jak poprawić skuteczność naturalnego tarła pstrąga?

Komentarze