Właśnie dziś, w czwartek 16 kwietnia 2026, tysiące czeskich wędkarzy wyruszy nad wodę już o świcie. Zimowa przerwa dobiegła końca – otwierają się pstruhové revíry, czyli wody pstrągowe Českého rybářského svazu (ČRS). To nie zwykły dzień. Dla wielu Czechów to prawdziwe święto wędkarskie, rytuał powitania wiosny i pierwszy kontakt z muchą lub spinningiem po kilku miesiącach oczekiwania. Otwarcie sezonu w Czechach ma swój niepowtarzalny klimat. To dzień, który wielu wędkarzy planuje z dużym wyprzedzeniem – często biorąc wolne w pracy i wybierając sprawdzone odcinki rzek.

Sezon i zmiana zasad spinningu

Na wodach pstrągowych w Czechach obowiązuje bardzo czytelny kalendarz: sezon trwa od 16 kwietnia do 30 listopada, a od 1 grudnia do 15 kwietnia obowiązuje całkowity zakaz połowu. W tym czasie ryby łososiowate mają spokój na tarło i regenerację.

Warto jednak zwrócić na kluczową zmianę jaka miała miejsce dwa lata temu. Jeszcze kilka lat temu łowienie w wodach pstrągowych na spinning był dozwolony tylko do końca sierpnia, co oznaczało że dla spinningistów sezon kończył się podobnie jak w Polsce . Od 2024 roku obowiązuje zmiana, która pozostaje aktualna również w sezonie 2026 – spinning można stosować aż do końca listopada. Od września obowiązuje jedynie dodatkowe ograniczenie – przynęty muszą być uzbrojone jedynie w pojedynczy hak. To niewielka zmiana w zapisie, ale duża w praktyce bo dzięki temu sezon przestaje być podzielony na ten dłuższy dla muszkarzy oraz na ten krótszy dla spinningistów.

Zarybienie wód pstrągowych

ČRS zarządza blisko 500 pstrągowymi rewirami o łącznej powierzchni ponad 3000 ha. W oficjalnych materiałach publikowanych na stronie ČRS można znaleźć dokładne dane na temat zarybień na tych wodach. Dane za 2025 rok pokazują, że do wód pstrągowych wpuszczono:

• ponad 4 miliona sztuk pstrąga potokowego,
• ponad 215 tysięcy sztuk pstrąga tęczowego,
• około 27 tysięcy sztuk pstrąga źródlanego,
• blisko 170 tysięcy sztuk lipienia.

Pozostałe zasady wędkowania na wodach pstrągowych

O tym, że sezon na pstrąga i inne łososiowate potrwa do końca listopada wspomnieliśmy powyżej. Pozostałe istotne zasady to:

• Minimalna wielkość połowu pstrąga potokowego, pstrąga tęczowego i źródlanego wynoszą 25 cm (chyba że określono inaczej).
• Dzienny limit połowu ryb łososiowatych wynosi maksymalnie 3 sztuki.
• Sezon połowu lipienia trwa od 16 czerwca do końca listopada.
• Złowione i zatrzymane ryby należy niezwłocznie odnotować w zezwoleniu, podając ich wagę.
• Dozwolone techniki połowu to spinning i muchówka
• Obowiązek posiadania dokumentów pozwalających na połów.
• Obowiązek wpisaniu startu rozpoczęcia wędkowania.
• Obowiązkowy sprzęt  – zawsze należy mieć przy sobie przyrząd do wyciągani haczyków i taśmę do pomiaru długości ryby. Na wielu rzekach obowiązkowy jest również podbierak.

Najpopularniejsze łowiska

Do najczęściej odwiedzanych rewirów należą:

• górna Wełtawa i odcinek poniżej Lipna,
• Otava (zwłaszcza górny bieg),
• Mže, Střela, Ohře i Jizera,
• mniejsze potoki w Szumawie i Sudetach.

Aktualny spis wszystkich łowisk typu pstrągowego oraz szczegółowe zasady znajdują się w zakładkach Rybářský řád i Popis revírů na stronie ČRS. Warto zwrócić w jaki sposób opisane są łowiska oraz wszystkie niezbędne informacje na temat możliwości wędkowania. Znajdziemy tam szczegółowe reguły obowiązujące na wszystkich łowiskach, a także statystyki zarybień, połowów oraz dokładną mapę odcinka.

Jeszcze kilka słów o Słowacji

Na Słowacji sezon na wodach pstrągowych trwa od 16 kwietnia do 30 września. Lipienia łowi się oddzielnie na wyznaczonych wodach lipieniowych – tam ochrona trwa od stycznia do końca maja, więc sezon zaczyna się 1 czerwca. Nie wprowadzono wydłużenia spinningu do listopada. Regulacje są podobne, ale często z wyższymi wymiarami ochronnymi.

^{zdjęcie na górze: Jaeyoon Jeong na Unsplash}

Przepławki od lat uchodzą za jedno z podstawowych narzędzi „naprawiania” rzek przekształconych przez człowieka. W teorii ich rola jest prosta – umożliwić rybom pokonywanie wybudowanych barier. W praktyce jednak coraz częściej pojawia się pytanie: czy rzeczywiście przepławki działają tak, jak zakładamy?

W ostatnich latach powstaje ich coraz więcej, a nowe konstrukcje coraz częściej przypominają naturalne koryta rzek. W niektórych krajach ich budowanie jest wymagane prawem i nie tylko nowe budowle są wyposażone w przepławki, ale także te już istniejące. Jednocześnie w wielu miejscach wciąż ich brakuje, a tam gdzie już są – rzadko sprawdza się, czy faktycznie spełniają swoją funkcję.

Hiszpańskie obserwacje skuteczności przepławek

W wielu krajach Europy, także w Hiszpanii, rzeki są gęsto poprzecinane barierami: zaporami, jazami oraz niewielkimi progami wodnymi. To właśnie te małe przeszkody odgrywają kluczową rolę. Często nie większe niż kilka metrów wysokości wydają się nieistotne dla równowagi biologicznej rzek. Jednak gdy w skali całej zlewni ich liczba idzie w dziesiątki lub setki to w efekcie rzeka przestaje być ciągłym systemem, a zaczyna przypominać serię odizolowanych odcinków.

W odpowiedzi na ten problem zaczęto masowo budować przepławki. Tyle że ich liczba wciąż jest niewielka w stosunku do liczby barier. W wielu europejskich krajach tylko kilka procent przeszkód ma jakiekolwiek udrożnienie.

Również w Hiszpanii buduje się w ostatnich latach coraz więcej prszepławek. Dziś dominują tam tzw. przepławki typu „nature-like”, najczęściej w formie kamiennych ramp, które obejmują całą szerokość koryta rzeki. Stanowią one zdecydowaną większość nowych realizacji a to dlatego, że w ostatnich dwóch dekadach wyraźnie zmieniło się podejście do projektowania przepławek. Coraz częściej odchodzi się od typowo technicznych konstrukcji na rzecz rozwiązań naśladujących naturę.

Głównym zamysłem budowania przepławek „naturalnych” jest tworzenie struktur o zróżnicowanym przepływie, z miejscami odpoczynku i naturalnym podłożem. Takie przepławki mają być dostępna dla wielu gatunków jednocześnie a nie ukierunkowane na jeden czy kilka gatunków, najczęściej prądolubnych.

Na pierwszy rzut oka można więc powiedzieć, że kierunek zmian jest dobry. Problem polega na tym, że skala potrzeb jest znacznie większa niż tempo działań. W wielu zlewniach przepławki wciąż pozostają rzadkością, a ogromna liczba barier funkcjonuje bez jakiejkolwiek formy udrożnienia. Dodatkowo – w dalszym ciągu nie wiadomo jakie przepławki są najskuteczniejsze.

Jak ryby korzystają z przepławek?

W opublikowanej niedawno pracy na temat projektowania i oceny skuteczności przepławek naturalnych („Nature-Like Fishways in Spain: A National Overview of Design, Construction Costs, and Effectiveness„. Water 2026) autorzy próbowali ocenić jak takie przepławki pomagają różnym gatunkom ryb je pokonywać oraz jak mierzyć ich skuteczność. Najbardziej uderzającym wnioskiem z badań jest fakt, że w większości przypadków… nie wiadomo, czy przepławki są w ogóle skuteczne.

W analizach obejmujących przepławki w Hiszpanii tylko około 13% obiektów zostało poddanych jakiejkolwiek ocenie działania. To oznacza, że dla ogromnej większości nie ma żadnych danych pokazujących, czy ryby rzeczywiście z nich korzystają. Tam, gdzie takie badania przeprowadzono, wyniki były na ogół pozytywne. Problem polega jednak na tym, że są to pojedyncze przypadki, których nie da się łatwo uogólnić.

W takim razie nie sposób dziwić się pojawiającym się wątpliwościom. Nowe przepławki – szczególnie te naturalne – chociaż dobrze wpisują się w krajobraz i z punktu widzenia człowieka wyglądają „właściwie” to jednak, jak podkreślają naukowcy, nie gwarantuje ich skuteczności.

Dochodzi do tego jeszcze jeden, rzadziej poruszany problem: utrzymanie. W wielu przypadkach przepławka po wybudowaniu przestaje być przedmiotem realnego zainteresowania. Nie sprawdza się, czy płynie przez nią odpowiednia ilość wody, czy nie została zamulona, czy wlot jest drożny i czy ryby w ogóle są w stanie ją znaleźć. Oznacza to, że nawet dobrze zaprojektowana konstrukcja może z czasem przestać działać. Dzieje się tak często dlatego, że nikt nie kontroluje i nie monitoruje jej funkcjonowania.

Co wynika z hiszpańskich badań?

Hiszpańskie obserwacje przepławek pokazują coś ważnego: przywracanie ciągłości rzek nie może być mierzone liczbą wybudowanych przepławek. Znacznie istotniejsze jest to, czy są one monitorowane i czy rzeczywiście działają w konkretnych warunkach. Bez tego łatwo stworzyć system, który formalnie, na papierze i w mediach społecznościowych pozornie rozwiązuje problem, ale w praktyce niewiele zmienia.

To również wniosek bardzo bliski polskiej rzeczywistości. U nas przepławki często powstają w trybie „zadaniowym” – jako element inwestycji, który trzeba zrealizować. Rzadziej traktuje się je jako konstrukcje wymagające późniejszej oceny i utrzymania. A przecież przepławka nie jest rozwiązaniem jednorazowym. To element rzeki, który – tak jak sama rzeka – zmienia się w czasie i wymaga uwagi. Bez tego bardzo łatwo stworzyć system, który istnieje tylko na papierze.

Analiza przepławek w Hiszpanii pokazuje szybki rozwój rozwiązań typu „nature-like”, szczególnie przy niewielkich barierach. Jednocześnie kluczowy problem nie dotyczy samych konstrukcji, lecz braku danych o ich działaniu – tylko niewielka część obiektów została w ogóle oceniona.

To prowadzi do prostego wniosku: bez systematycznego monitoringu nie da się rzetelnie ocenić, czy przepławki rzeczywiście przywracają ciągłość rzek. A bez tej wiedzy trudno mówić o skutecznym planowaniu dalszych działań.

Cytowana publikacja:
Saiz-Rojo, A.; García-Vega, A.; Bravo-Córdoba, F.J.; Sanz-Ronda, F.J. Nature-Like Fishways in Spain: A National Overview of Design, Construction Costs, and Effectiveness. Water 2026, 18, 834. https://doi.org/10.3390/w18070834

^{Zdjęcie na górze: David McLuckie on Unsplash}

Są jeszcze takie miejsca w Europie Środkowej, które wyglądają dziewiczo i niedostępnie, a rzeki, które tam przepływają wyglądają na nietknięte przez człowieka. Zimna woda, kamieniste dno, szybki nurt i las wokół. Trudno dziś uwierzyć, że jeszcze niedawno te same cieki były biologicznie puste. Dziś w tych samych miejscach znów żyją pstrągi i działa naturalny rozród, co pokazują badania przeprowadzone na 168 stanowiskach w czesko-bawarskich ciekach.

Bo Szumawa i Las Bawarski wyglądają właśnie na takie dzikie tereny i ale jeszcze niedawno były to obszary zdegradowane. W tym przypadku degradacja przyszła z …powietrza.

Jak zabito górskie rzeki

W drugiej połowie XX wieku nad Europą Środkową unosiła się niewidoczna warstwa zanieczyszczeń. Emisje przemysłowe z elektrowni, hut i zakładów chemicznych transportowane były na duże odległości i opadały wraz z deszczem. W górach efekt tych zanieczyszczeń był szczególnie silny, bo to właśnie tam trafiało najwięcej opadów – kwaśnych deszczy.

^{Pogranicze czesko – niemieckie: Las Bawarski i Szumawa}

Począwszy od połowy XX wieku i osiągając szczyt w latach 80. XX wieku, masowy napływ substancji zakwaszających spowodował, że z czasem gleby i wody zaczęły tracić swoją naturalną zdolność buforowania. W wodzie pojawiały się toksyczne związki uwalniane z gleby z powodu spadku pH. W niektórych jeziorach Szumawy odczyn spadł do poziomu około 4, co w niektórych przypadkach doprowadziło do całkowitego wyginięcia w nich ryb.

W warunkach które zapanowały w wodach Lasu Czeskiego zaczął rozpadać się cały system. Znikały bezkręgowce, będące podstawą pokarmową a młode osobniki ryb nie miały szans na wzrost i przeżycie. Nawet jeśli dorosłe ryby dalej występowały w rzekach płynących przez te tereny to jednak, populacja przestaje się odnawiać. Skuteczność tarła wielu gatunków ryb spadła niemalże do zera.

W efekcie całe odcinki rzek i potoków w Szumawie – szczególnie te najwyżej położone dopływy rzek Wełtawy i Otavy – po prostu opustoszały. W latach 70. i 80. w wielu źródłowych ciekach nie było żadnych ryb, zwłaszcza powyżej 1000 metrów nad poziomem morza.

Siła natury czyli jak życie powróciło do rzek

Odbudowa zniszczonych siedlisk i zatrutych wód trwała dekady. We wspomnianych badaniach mowa jest o okresie sięgającym niemal 40 lat. Bo chociaż opady przestały być kwaśne już ponad 20 lat temu, to gleba przez długi czas „oddawała” jeszcze wcześniej nagromadzone związki.

W momencie gdy warunki w wodzie się poprawiły, ryby nie pojawiły się tam „od razu”. W wielu miejscach przeszkodą były bariery. Wodospady, progi, a czasem po prostu zbyt strome i płytkie odcinki cieków. Dlatego powrót ryb następował stopniowo i zależał od możliwości migracji. Warto podkreślić w tym miejscu, że na obszarze parków narodowych po obu stronach granicy przez dziesięciolecia nie prowadzono zarybień, natomiast poza parkami, na niżej położonych odcinkach, wpuszczano pstrągi o wielkości nadającej się do połowu.

Badacze wyraźnie podkreślają, że ogromne znaczenie dla odbudowy zdegradowanych wód miało zachowanie naturalnych procesów w tych obszarach. Szumawa i Las Bawarski przez lata były terenami o ograniczonej dostępności. Najpierw ze względów politycznych, później dzięki ochronie w postaci parków narodowych.

Nie było tam także regulacji rzek, nie było dużej presji gospodarczej, nie było silnej ingerencji w same potoki. To wszystko sprawiło, że kiedy presja związana z zakwaszeniem zaczęła maleć, ekosystem miał szansę odbudować się w całkowicie naturalny sposób.

W badaniach prowadzonych na wszystkich rzekach tego regionu ryby stwierdzono w niemal wszystkich analizowanych ciekach. Wszędzie dominował pstrąg potokowy, ale co najważniejsze w wielu miejscach pojawiały się także młode roczniki, narybek, co oznacza tylko jedno – naturalne rozmnażanie się i stabilizację populacji.

Równie ważny jest powrót gatunków wrażliwych. W wielu miejscach zaobserwowano po raz pierwszy od kilkudziesięciu lat takie gatunki jak: głowacz białopłetwy, strzebla potokowa, śliz oraz lipień. Mocnym sygnałem o poprawie jakości wód jest powrót do wielu potoków głowacza, który nie toleruje złych warunków i nie radzi sobie z wyższymi przeszkodami.

Ta historia nie jest tylko opowieścią o rzekach jednej części Europy. Pokazuje coś bardziej uniwersalnego. Po pierwsze, degradacja środowiska może mieć źródła, których nie widać lokalnie. Rzeka może wyglądać naturalnie, a mimo to być martwa, bo problem leży gdzie indziej. Po drugie – odbudowa ekosystemu może trwać i zazwyczaj trwa długo. Znacznie dłużej, niż trwa jego zdegradowanie. I po trzecie, co być może najważniejsze, jeśli system rzeczny jest naturalny i nie „poprawiony” przez człowieka, to nawet zdegradowany poprzez zanieczyszczenia, ma zdolność do samonaprawy.

W Szumawie nie odbudowywano rzek w klasycznym sensie. Nie było wielkich projektów zarybieniowych. Było raczej ograniczenie presji i pozostawienie przestrzeni dla naturalnych procesów. I to wystarczyło.

Więcej na temat powrotu ryb do wód Czeskiego Lasu przeczytacie w opracowaniu pt. „The return of natural fish communities in Bohemian Forest watercourses after acidification recovery” (Blabolil, P., Tušer, M., Muška, M. et al. Biologia 81, 2026).

Jeżeli jesteś zainteresowany wędkowaniem na rzekach omawianego regionu to najlepiej poczytać na ten temat na stronie: https://www.czechnymph.com/ (np. Górna Wełtawa, Otava)

^{Zdjęcie na górze: Radek Kozák on Unsplash}

W ostatnich dekadach temperatura powietrza w Polsce wyraźnie rośnie. Nie jesteśmy tutaj wyjątkiem i wyraźnie możemy dostrzec zmiany klimatyczne także w naszym kraju. Średnia roczna temperatura zwiększyła się o około 1,5–2°C od połowy XX wieku, a tempo wzrostu w ostatnich dekadach przyspieszyło i dziś wynosi w przybliżeniu 0,3–0,4°C na dekadę. Warto tu zauważyć, że właśnie Europa jest najszybciej ocieplającym się kontynentem na świecie.

Naturalne wydaje się więc założenie, że również rzeki powinny ocieplać się w podobny sposób. Dane pokazują jednak coś bardziej złożonego.

Jak zmienia się temperatura rzek w Polsce

Analiza danych ze stacji hydrologicznych w Polsce wskazuje jasno: dominującym trendem jest wzrost temperatury wody. Dane pomiarowe, które możemy sprawdzić i porównać pochodząc ze strony https://danepubliczne.imgw.pl/. Niestety na większości stacji hydrologicznych nie wykonuje się pomiaru temperatury wody. Przyjrzyjmy się jednak tym stacjom, dla których dostępne są co najmniej 10-letnie serie danych, zakończone nie wcześniej niż w 2016 roku. Takich stacji, zlokalizowanych na rzekach, jest w Polsce 60.

Dla większości rzek tempo ocieplenia wynosi od około 0,3 do 0,5°C na dekadę, co mniej więcej pokrywa się ze zmianą temperatury powietrza w analizowanym okresie. Kiedy jednak przyjrzymy się bliżej to okaże się, że jest kilka wyjątków. Poniżej przedstawiam dwie listy 5-ciu stacji hydrologicznych, na których odnotowano największy oraz najniższy wzrost średniej temperatury rocznej.

Stacje hydrologiczne, z największym trendem wzrostu temperatury w ostatnich latach:

Stacje hydrologiczne, z najmniejszym trendem wzrostu temperatury w ostatnich latach:

Jeśli spojrzymy na stacje z najsilniejszym trendem wzrostu temperatury, pojawia się bardzo ciekawy obraz. Oprócz bowiem wymienionych powyżej pięciu stacjach w czołówce są także takie rzeki jak San oraz Poprad. Okazuje się bowiem, że to właśnie wody górskie znajdują się dziś w grupie najszybciej ocieplających się rzek. Z drugiej strony w tej samej grupie szybko ocieplających się cieków znajdują się rzeki północnej i środkowej Polski – jak Rega, Pisa Węgorapa czy dolna Wisła – co pokazuje, że szybki wzrost temperatury nie jest związany wyłącznie z jednym typem zlewni czy regionem kraju.

Na drugim końcu zestawienia znajdują się rzeki, które nie tylko nie ocieplają się tak szybko, ale w niektórych przypadkach wręcz się ochładzają. W analizowanym zbiorze wyraźny trend spadkowy widoczny jest tylko w dwóch stacjach: Przemsza (Jeleń) oraz Wisła (Sandomierz). Szczególnie wyróżnia się tutaj Przemsza, gdzie spadek temperatury jest bardzo wyraźny:

Równie interesująca jest grupa rzek pomorskich, które wykazują bardzo słaby trend wzrostowy. Są to przede wszystkim Wieprza (0,168 °C/dekadę), Rega (0,293 °C/dekadę) oraz Grabowa (0,279 °C/dekadę).

Dlaczego Przemsza się ochładza?

Jak widać z powyższych danych i wykresu, na tle całej Polski, zlewnia Przemszy wyróżnia się w sposób szczególny. To tutaj pojawia się jeden z najsilniejszych sygnałów spadku temperatury wody, widoczny w danych obejmujących wiele lat.

Przykład stacji Jeleń na Przemszy, gdzie trend jest najlepiej widoczny i wynosi około -0,85°C na dekadę, nie jest przypadkiem odosobnionym. W szerszym ujęciu podobne tendencje obserwowane były również na innych ciekach regionu, w tym na Brynicy czy Czarnej Przemszy. To sugeruje, że mamy do czynienia nie z lokalną anomalią, ale z efektem obejmującym większy obszar Górnego Śląska.

Skąd ten spadek? Najbardziej prawdopodobna odpowiedź prowadzi do zmian, jakie zaszły w regionie w ostatnich kilkudziesięciu latach.

Przez dekady rzeki Górnego Śląska funkcjonowały w silnym powiązaniu z przemysłem. Do cieków trafiały znaczne ilości wód pochodzących z odwadniania kopalń oraz wód technologicznych, które często miały podwyższoną temperaturę. W praktyce oznaczało to sztuczne „dogrzewanie” rzek.

Wraz z restrukturyzacją przemysłu i zamykaniem kolejnych zakładów ten dopływ stopniowo malał. Ograniczenie zrzutów wód podgrzewanych mogło więc prowadzić do pozornego „ochładzania się” rzek – w rzeczywistości będącego powrotem do bardziej naturalnych warunków termicznych.

Nie bez znaczenia jest również drugi czynnik: rosnący udział wód podziemnych w zasilaniu cieków. Wody te charakteryzują się stosunkowo stałą, niską temperaturą, co działa stabilizująco i może obniżać średnią temperaturę rzeki, zwłaszcza w okresach niżówek.

W efekcie otrzymujemy sytuację, w której dwa procesy działają jednocześnie: z jednej strony klimat się ociepla, z drugiej – lokalne zmiany hydrologiczne i przemysłowe prowadzą do obniżenia temperatury wody. W przypadku Przemszy to właśnie te czynniki lokalne wydają się dominować. Temperatura rzeki nie jest więc wyłącznie odbiciem temperatury powietrza. W niektórych przypadkach to historia regionu – jego przemysł, przekształcenia i sposób zasilania cieków – odgrywa kluczową rolę.

Zobacz dane samodzielnie

Jeśli chcesz przyjrzeć się tym zmianom bliżej, możesz sprawdzić je samodzielnie. Na stronie https://hydro-dane.vercel.app/ udostępniłem prostą aplikację która przedstawia wykresy temperatur oraz stanów wód dla wybranych stacji hydrologicznych w Polsce. Pozwalają one w prosty sposób zobaczyć, jak zmieniały się rzeki na przestrzeni ostatnich dekad.

Wszystkie prezentowane tam dane pochodzą z archiwalnych zasobów publicznych Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej – Państwowego Instytutu Badawczego (IMGW-PIB).

^{Zdjęcie na górze: Andrzej Otrębski via Wikimedia Commons}

Do tematu bobrów i ich wpływu na pstrągowe rzeki wracałem już wcześniej w tekście o Bobry i pstrągi, gdzie spojrzenie było bardziej ogólne i oparte na obserwacjach z naszych wód. Tym razem warto oprzeć się na konkretnych danych i sprawdzić, jak wygląda to w świetle badań.

Coraz więcej bobrów na małych rzekach

Coraz liczniejsza obecność bobra w polskich rzekach i potokach zaczyna wśród wielu osób budzić emocje. Dla jednych to symbol odradzającej się przyrody, dla innych – źródło problemów: podtopionych łąk, zmienionych cieków, zniszczonych wałów przeciwpowodziowych. Bobrowe tamy mogą też wpływać na poziom wody i przepływ w niewielkich ciekach górskich i wartkich strumieniach. Czy takie blokowanie szybko płynącej i dobrze natlenionej wody, może stanowić jakieś zagrożenie dla ryb, w szczególności dla ryb łososiowatych. W jaki sposób obecność bobrowych tam i rozlewisk powyżej nich może mieć wpływ na pstrągi czy trocie?

Jedno z ciekawszych opracowań na ten temat, pt. „Ecology and movement of juvenile salmonids in beaver-influenced and beaver-free tributaries in the Trøndelag province of Norway” (Malison R.L., Halley D.J.) ukazało się w 2019 roku w czasopiśmie Ecology of Freshwater Fish i dotyczyło małych dopływów rzek łososiowych w Norwegii. Autorzy porównali cieki będące pod wpływem bobrów z ciekami, które były ich pozbawione, sprawdzając jak obecność bobrowych tam przekłada się na warunki środowiskowe oraz funkcjonowanie młodych ryb łososiowatych. Choć badania obejmowały konkretne gatunki – łososia atlantyckiego i troć – ich wnioski można bez większego ryzyka odnieść do całej grupy ryb, w tym do pstrągów potokowych.

Jak bobry zmieniają charakter cieków

Pierwsze zaskoczenie dotyczy skali zmian. Wbrew obiegowej opinii bobry nie „zamieniają rzeki w staw” na długim odcinku. Owszem, powyżej tamy nurt wyraźnie zwalnia, pojawia się rozlewisko i odcinek o bardziej stojącym charakterze, ale są to zwykle niewielkie fragmenty cieku. W badanych przypadkach stawy bobrowe miały powierzchnię poniżej 3000 metrów kwadratowych. Co ważne, zdecydowana większość odcinków nadal zachowywała charakter typowo płynący. Autorzy podkreślają, że rzeka nie przestaje być rzeką – raczej zyskuje dodatkowy element mozaiki siedlisk. Z tym wiąże się obawa, że spowolnienie przepływu i zwiększenie powierzchni lustra wody może prowadzić do podniesienia temperatury wody, co dla łososiowatych może być niebezpieczne. Tymczasem w badanych ciekach nie stwierdzono istotnych różnic temperaturowych między odcinkami z tamami a odcinkami kontrolnymi bez tam. Lokalnie woda w stawach mogła być cieplejsza, ale efekt ten nie przekładał się na funkcjonowanie całego systemu. Innymi słowy, przy niewielkiej skali takich struktur trudno mówić o realnym zagrożeniu dla ryb zimnolubnych.

Podobnie wygląda sprawa natlenienia. Choć intuicja podpowiada, że wolniejsza woda oznacza mniej tlenu, w praktyce układ tam bobrowych nie zatrzymuje przepływu, lecz go rozprasza. Woda przesącza się przez konstrukcję, przelewa i przepływa bokami, a poniżej tam często dochodzi do dodatkowego natlenienia. W efekcie nie odnotowano pogorszenia warunków tlenowych w odcinkach płynących, które są kluczowe dla bytowania młodych ryb.

Czy obecność bobrów negatywnie wpływa na łososiowate?

Najważniejsze pytanie brzmi jednak: jak na to wszystko reagują same łososiowate? Okazuje się, że w sposób dość pragmatyczny. Młode ryby stosunkowo rzadko przebywały bezpośrednio w stawach bobrowych, ale licznie występowały zarówno poniżej, jak i powyżej tam. To ważna obserwacja – sugeruje, że same stawy nie są głównym siedliskiem, ale cały układ stworzony przez bobry już tak. Spowolniony nurt, zróżnicowana głębokość, obecność kryjówek i większa różnorodność mikrośrodowisk tworzą warunki, które ryby potrafią wykorzystać.

Co istotne, nie stwierdzono różnic w tempie wzrostu ani kondycji młodych łososiowatych między ciekami z bobrami a tymi bez ich obecności. Zagęszczenie ryb w odcinkach płynących również było podobne. Jedyny wyraźny wyjątek dotyczył miejsc, gdzie dochodzi do gromadzenia drobnego osadu – tam obserwowano małą liczebność ryb. To jednak ważna wskazówka: problemem nie była sama tama, lecz jakość siedliska. Zamulenie dna, niezależnie od jego przyczyny, zawsze działa na niekorzyść ryb wymagających czystych, dobrze natlenionych substratów. To ciekawa obserwacja, bo w tekście „Bobry i pstrągi„, zwracałem uwagę, że pstrągi bardzo często wykorzystują odcinki w bezpośrednim sąsiedztwie bobrowych tam — niekoniecznie same rozlewiska, ale ich obrzeża i odcinki poniżej.

Osobną kwestią są migracje. Cz tak może być zarzut wobec bobrów, że ich tamy stanowią barierę nie do pokonania. W przypadku młodych łososiowatych badania tego nie potwierdzają. Ryby swobodnie przemieszczały się zarówno w górę, jak i w dół cieku, wykorzystując siedliska położone powyżej tam. Zmieniała się co prawda skala i częstotliwość tych ruchów, ale nie było mowy o ich całkowitym zablokowaniu. Tamy bobrowe okazały się raczej elementem modyfikującym zachowanie ryb niż przeszkodą nie do przejścia.

Wszystko to prowadzi do wniosku, że w badanych, niewielkich ciekach tamy bobrowe nie wykazywały negatywnego wpływu na młodociane stadia łososiowatych. Nie pogarszały ich wzrostu, nie obniżały kondycji, nie ograniczały dostępu do siedlisk i nie blokowały migracji. Ich wpływ na temperaturę i natlenienie wody był ograniczony, a zmiany w środowisku miały raczej charakter lokalny niż systemowy.

Czy to oznacza, że bobry są dla pstrągów jednoznacznie korzystne? Niekoniecznie. Natomiast autorzy wyraźnie podkreślają, że ich obecność nie jest dla ryb łososiowatych szkodliwa. Oczywiście, od siebie mogę jedynie dodać, że patrząc na obecność takich tam musimy brać pod uwagę skalę i kontekst. W małych, naturalnych ciekach ich działalność może zwiększać różnorodność siedlisk i wprowadzać elementy, których często brakuje w uproszczonych, przekształconych rzekach. Z drugiej strony, w miejscach już silnie obciążonych osadem, regulacjami czy istniejącymi już sztucznymi barierami, efekt może być inny.

Omawiany w tekście artykuł znajduje się podd tym adresem: https://www.martinezbeavers.org/wp-content/uploads/2020/02/Malison-Halley-2020-Ecology-movements-of-juvenile-salmonids-in-beaver-influenced-and-beaver-free-tributaries-in-Norway.pdf

^{Zdjęcie na górze: Patti Black on Unsplash}

Catch and release (C&R), czyli „złów i wypuść”, od wielu lat przedstawiane jest jako jeden z najważniejszych sposobów mających na celu ograniczanie presji połowowej na populacje ryb. W teorii rozwiązanie jest proste – ryba po krótkim kontakcie z wędkarzem wraca do wody, dzięki czemu jest w stanie cieszyć innych wędkarzy a populacja może się utrzymywać na stabilnym poziomie. W praktyce jednak skuteczność tej strategii zależy od wielu czynników: zachowania wędkarzy, presji połowowej, biologii gatunków oraz sposobu zarządzania łowiskami. Dla wielu wędkarzy jest to już jedyna metoda łowienia i wydawać by się mogło, że to podejście do wędkarstwa będzie już tylko coraz bardziej powszechne. Zauważyć możne jednak silny nurt przeciwników takiego traktowania wędkarstwa i ryb, nie tylko pośród wędkarzy. Coś co dla jednych będzie humanitarnym podejściem do wędkarstwa dla innych będzie tylko bezmyślnym zadawaniem cierpienia.

Nowe badanie przeprowadzone w Szwecji (Henrik Flink, Petter Tibblin, „Catch-and-release is on the rise, but large fish remain vulnerable”, Fisheries, 2026) rzuca interesujące światło na rzeczywistą skalę stosowania tej praktyki. Analiza obejmowała ponad milion złowionych ryb z czternastoletniego okresu i pozwoliła po raz pierwszy spojrzeć na catch and release w skali całego kraju.

Analiza potężnej ilości danych wędkarskich

Badanie wykorzystało dane z platformy iFiske – największego w Szwecji systemu sprzedaży licencji wędkarskich i raportowania połowów. Dzięki współpracy naukowców z wędkarzami udało się zgromadzić ogromny zbiór informacji: ponad 1,08 mln złowionych ryb z lat 2011–2024, reprezentujących 39 gatunków oraz 1286 łowisk śródlądowych.

Raporty połowowe zawierały podstawowe dane: datę połowu, gatunek ryby, masę oraz informację, czy została ona zabrana czy wypuszczona. Po odrzuceniu niepełnych rekordów naukowcy uzyskali ponad 350 tys. raportów obejmujących ponad milion osobników.

Tak duży materiał pozwolił odpowiedzieć na trzy kluczowe pytania:

• czy udział C&R zmienia się w czasie,
• czy różni się między gatunkami,
• czy zależy od wielkości ryb.

Wędkarze coraz częściej wypuszczają ryby

Analiza danych wędkarskich nie przyniosła niespodzianki: najbardziej wyraźny wynik analizy to stały wzrost udziału C&R w ostatnich kilkunastu latach. W 2011 roku wędkarze wypuścili około 53% złowionych ryb, natomiast w roku 2024 już około 71%.

Ten znaczący wzrost nie wydaje się przesadnie zaskakujący. W wielu krajach północnej Europy wędkarstwo przez dziesięciolecia miało przede wszystkim charakter konsumpcyjny – złowione ryby traktowano jako żywność. Obecnie coraz większą rolę odgrywa aspekt rekreacyjny a sama możliwość złowienia ryby staje się ważniejsza niż jej zabranie. Nie bez znaczenia jest także wyraźny wzrost świadomości ekologicznej i wrażliwości przyrodniczej.

Co jednak najciekawsze – badanie pokazało, że proces ten nie przebiega jednakowo dla wszystkich gatunków.

Gatunki drapieżne wypuszcza się najczęściej

Autorzy w swojej analizie skupili się szczególnie na sześciu najczęściej łowionych gatunkach ryb w szwedzkich wodach śródlądowych:

• szczupaku,
• okoniu,
• sandaczu,
• golcu,
• lipieniu,
• pstrągu potokowym,

W przypadku niektórych z nich udział wypuszczanych ryb rośnie bardzo szybko. Szczególnie widoczne jest to w połowach szczupaka i okonia, gdzie liczba wypuszczanych ryb wzrosła wyraźnie w ciągu analizowanego okresu.

Z kolei w przypadku innych gatunków – takich jak sandacz czy golec – trend pozostaje stosunkowo stabilny. Autorzy zauważają, że decyzja o wypuszczeniu ryby zależy w dużej mierze od jej wartości kulinarnej i kultury wędkarskiej związanej z danym gatunkiem. Ryby o większych walorach smakowych – na przykład pstrągi czy golce – są częściej zabierane z łowiska niż inne drapieżniki.

Paradoks dużych ryb

Innym ciekawym wnioskiem jaki można wyciągnąć z badania jest zjawisko dotyczące wielkości wypuszczanych i zabieranych ryb. Analiza pokazała, że duże osobniki są wypuszczane rzadziej niż mniejsze.

Może to wynikać z kilku powodów. Duże ryby często uznawane są przez wielu za cenne trofea, inni będą zabierać je ze względu na większą ilość „mięsa”. W niektórych przypadkach wędkarze mogą również uważać, że starsza ryba „już się rozmnożyła”, więc jej zabranie nie wpłynie na populację.

Oczywiście z biologicznego punktu widzenia sytuacja wygląda jednak inaczej. Dla wielu gatunków to właśnie największe osobniki mają kluczowe znaczenie dla reprodukcji. Produkują zdecydowanie więcej ikry, a ich potomstwo często ma większą przeżywalność. Dlatego też zabieranie największych ryb z populacji może prowadzić do zmian struktury wiekowej i spadku zdolności rozrodczej całej populacji.

Naukowcy zwracają uwagę na potrzebę stosowania tzw. górnych limitów ochronnych, które pozwalają zabierać jedynie osobniki średniej wielkości.

Skuteczny system zbierania danych wędkarskich

Chociaż sama przedstawiona analiza danych wydaje się bardzo ciekawa to jednak pierwsza myśl, która przychodzi mi do głowy podczas jej lektury to:

Dlaczego w Polsce nie mamy takiego systemu?

Cała bowiem siła tego opracowania wynika z ogromnej ilości przeanalizowanych danych, istniejących dzięki systemu zbierania informacji wędkarskich, który w Szwecji działa już od lat.

Na początku opracowania, w rozdziale Methods, autorzy opisują rzecz pozornie prostą, ale w praktyce rewolucyjną: dane wykorzystane w badaniu pochodzą z systemu iFiske, czyli platformy internetowej i mobilnej służącej do sprzedaży licencji wędkarskich i raportowania połowów. To narzędzie jest powszechnie używane przez zarządców wód w całej Szwecji.

W praktyce wygląda to tak, że wędkarz kupując pozwolenie bardzo często robi to właśnie przez aplikację lub stronę internetową. W tym samym systemie może później dobrowolnie raportować swoje połowy – podając gatunek ryby, jej masę oraz informację, czy została zabrana czy wypuszczona. Dane są przypisywane są do konkretnego łowiska i daty. I tyle. System jak na dzisiejsze możliwości wydaje się być banalny i łatwy do użycia nawet przez osoby niespecjalnie techniczne.

Z punktu widzenia nauki powstało w ten sposób niezwykle wartościowe narzędzie do gromadzenia danych i dzięki niemu naukowcy czy zarządcy wód mają do dyspozycji ogromną bazę danych o rzeczywistych połowach rekreacyjnych. W przypadku tego badania było to ponad milion ryb z ponad tysiąca łowisk. Takiej skali informacji nie da się w łatwy sposób uzyskać tradycyjnymi metodami – poprzez ankiety, papierowe rejestry połowów czy krótkotrwałe projekty badawcze.

Co więcej, dane te powstają w sposób ciągły. Nie jest to jednorazowe badanie, ale strumień informacji zbieranych rok po roku. Dzięki temu naukowcy mogą analizować zmiany zachowań wędkarzy, trendy w populacjach ryb czy skutki wprowadzanych regulacji.

I tu rzeczywiście pojawia się pytanie, które aż ciśnie mi się na usta już dłuższego czasu: dlaczego w Polsce w dalszym ciągu nie ma jednego sprawnego systemu do sprzedaży zezwoleń i rejestracji danych wędkarskich?

Przecież technicznie jest to dziś stosunkowo proste do zrealizowania. W Polsce mamy już przecież rozbudowaną infrastrukturę cyfrową usług publicznych. Aplikacja mObywatel stała się w ostatnich latach standardowym narzędziem kontaktu obywatela z państwem. Można w niej przechowywać dokumenty, sprawdzać punkty karne, podpisywać wnioski czy korzystać z różnych usług administracyjnych.

Czy w kraju gdzie wędkarstwo jest tak popularne nie zasługujemy na naszego „mWędkarza„? Dlaczego w dalszym ciągu zakup licencji na wodach PZW czy późniejsze rejestrowanie połowów musi być tak archaiczne i jednocześnie bezużyteczne?

Wyobraźmy sobie prosty system. Wędkarz kupuje zezwolenie i otrzymuje je w formie cyfrowej w aplikacji. Po zakończeniu wędkowania może w kilka sekund dodać wpis: gatunek ryby, przybliżona wielkość, decyzja o zabraniu lub wypuszczeniu. Opcjonalnie – zdjęcie. Z punktu widzenia pojedynczego wędkarza byłoby to drobiazg. Kilka kliknięć. Z punktu widzenia nauki powstawałaby jednak największa baza danych o wędkarstwie w Polsce.

Dzięki takim informacjom można byłoby analizować między innymi:

• rzeczywistą presję wędkarską na poszczególne wody,
• sezonowość połowów i aktywność wędkarzy,
• trendy liczebności poszczególnych gatunków,
• skuteczność zarybień,
• wpływ regulacji (np. wymiarów ochronnych czy limitów dziennych),
• skalę stosowania catch and release.

W praktyce oznaczałoby to przejście z systemu zarządzania wodami opartego głównie na intuicji i szczątkowych danych do systemu, w którym decyzje podejmowane są na podstawie realnych informacji z łowisk.

Właśnie dlatego szwedzkie badanie jest tak interesujące. Nie tylko dlatego, że pokazuje rosnącą popularność catch and release, ale przede wszystkim dlatego, że pokazuje jak ogromną wartość mają dobrze zebrane dane wędkarskie. Skoro więc w Szwecji dało się to zrobić – dlaczego w Polsce wciąż nie?

^{Zdjęcie na górze: Jack Charles on Unsplash}

W zeszłym roku pisałem o metodzie strategic wood addition – czyli tzw. strategicznym dodawaniu drewna do rzek i potoków, która od wielu lat z powodzeniem realizowana jest przez ichtiologów na północnym wschodzie Stanów Zjednoczonych. Tytuł tamtego artykułu zaczynał się od sformułowania, że „ryby rosną na drzewach”. Była to oczywiście publicystyczna metafora, mająca na celu podkreślić, jak istotne dla życia i rozwoju ryb jest drewno obecne w rzece, na przykład w postaci powalonych drzew. Najnowsze badania przeprowadzone w rzekach Finlandii i Szwecji pokazują jednak, jak wiele prawdy kryje się w tym metaforycznym stwierdzeniu.

Młode pstrągi a rumosz drzewny

Na początku 2026 roku na łamach Ecology of Freshwater Fish ukazała się praca zespołu kierowanego przez Alisa Koski pod tytułem: „Brown Trout Abundance in Boreal Streams With Large Wood„, w której przeanalizowano wpływ dużych fragmentów drzew w korycie rzek na liczebność i przeżywalności młodych pstrągów potokowych (Salmo trutta). Badanie objęło 17 par stanowisk: odcinki z wyraźną obecnością powalonych drzew, pni, konarów i korzeni oraz pobliskie fragmenty niemal ich pozbawione.

Wyniki tych badań potwierdziły jak wielką wagę odgrywa martwe drzewo w pstrągowych wodach. W stanowiskach z dużą ilością drewna (gdzie znajdowało się średnio 0,4 m³ drewna na 100 m² wody) zagęszczenie pstrągów w wieku 0+ wynosiło średnio 13 osobników na 100 m². W odcinkach pozbawionych powalonych drzew i ich fragmentów było to niespełna 6 osobników, a więc o ponad mniej niż połowę. Model statystyczny wykazał, że obecność rumoszu drzewnego w rzece zwiększała liczebność najmłodszej klasy wieku o około 5,2 ryby na 100 m².

Co szczególnie interesujące, efekt ten praktycznie nie dotyczył starszych osobników. Pstrągi w wieku 1+ oraz ≥2+ występowały w podobnych zagęszczeniach zarówno na odcinkach z drewnem, jak i bez niego. Drzewa w rzece okazują się więc kluczowe przede wszystkim dla ryb do ukończenia pierwszego roku życia.

Co daje martwe drewno w rzekach?

Dlaczego właśnie najmłodsze ryby tak bardzo lubią obecność pni i konarów? Autorzy badań wskazują kilka mechanizmów. Po pierwsze, powalone drzewa realnie zmieniają hydraulikę koryta. W stanowiskach z martwym drewnem prędkość przepływu była niższa niż w odcinkach referencyjnych. Dla niewielkiej i słabej młodej ryby różnica kilku–kilkunastu centymetrów na sekundę może decydować o wydatku energetycznym i szansach przetrwania. Duże kłody tworzą strefy spowolnionego przepływu i mikrosiedliska, w których młode osobniki mogą odpoczywać i żerować bez potrzeby ciągłej walki z nurtem.

Po drugie, najmłodsze pstrągi są najbardziej narażone na drapieżnictwo. W badanych ciekach występowały m.in. miętusy i okonie, a nad wodą regularnie pojawiały się ptaki rybożerne. Zalegające na dnie fragmenty drzew zapewniają osłonę wizualną i fizyczną – daje cień, kryjówki, przestrzeń między korzeniami i pod podmytymi pniami. Starsze ryby, większe i mniej podatne na atak, nie są już w takim stopniu uzależnione od tego typu schronienia.

Po trzecie, pstrąg jest rybą terytorialną. Złożona struktura siedliska zmniejsza rozmiar terytoriów i poziom agresji między osobnikami. W bardziej „porozrywanym” przestrzennie środowisku większa liczba młodych ryb może funkcjonować na tej samej powierzchni bez nadmiernej konkurencji. Martwe drewno więc nie tylko chroni, ale dodatkowo stwarza większe możliwości koegzystencji wewnątrz populacji.

Warto przy tym zauważyć, że inne czynniki – takie jak udział makrofitów, zacienienie brzegów czy dominująca frakcja dna – nie tłumaczyły różnic w liczebności najmłodszych ryb tak wyraźnie jak sama obecność martwego drewna. Również zagęszczenie potencjalnych drapieżników nie było wyższe w odcinkach z rumoszem drzewnym. To ważne, bo obala częsty argument, że „bałagan” w korycie sprzyja wszystkim organizmom, w tym także drapieżnikom polującym na ryby, jak wydry czy ptaki.

Autorzy wskazują jednak, że w rzekach płynących przez tereny bez intensywnej gospodarki leśnej, ilość drzewa w rzece może być znacznie większa. W swojej publikacji podają przykład rzeki Koitajoki: na odcinku rosyjskim, bez intensywnej gospodarki leśnej, ilość drzewa w rzece była 20 razy większa niż w części fińskiej, która obciążona była dekadami regulacji i wycinek. Ta różnica w obrębie jednego systemu rzecznego pokazuje, jak bardzo gospodarka leśna i zarządzanie wodami może zmienić strukturę i elementy budulcowe koryt.

Badane współcześnie cieki również zawierały relatywnie niewiele martwego drewna w porównaniu z systemami naturalnymi. A mimo to już większa jego ilość przekładała się na wyraźnie większą liczebność najmłodszych ryb. To sugeruje, że potencjał odbudowy warunków siedliskowych jest nadal duży.

Wnioski do wyciągnięcia

Jeżeli więc z całej tej pracy wybrać jeden wniosek, to brzmieć on powinien: duże fragmenty drzew w rzece stwarzają wyśmienite warunki do rozwoju i przetrwania ryb, przede wszystkim narybkowi. To w pierwszym roku życia struktura koryta, obecność pni i korzeni, różnica kilku metrów sześciennych martwego drewna na hektar, mogą decydować o tym, ile osobników przetrwa sezon wysokich stanów wody i presji drapieżników.

Warto znać te wyniki badań, szczególnie w kontekście renaturyzacji rzek czy zarybień. Jeśli chcemy odbudowywać populacje gatunków typowych dla chłodnych, niewielkich cieków – takich jak pstrąg potokowy – nie wystarczy budować czy odtwarzać tarlisk. To dopiero pierwszy krok. W kolejnym trzeba zadbać o to, aby małe ryby miały gdzie się schronić. W tym celu warto skorzystać ze struktur utworzonych z powalonych drzew i fragmentów martwego drewna – elementów najskuteczniej wzbogacających siedlisko narybku i zwiększające jego szanse na przeżycie. Zaprezentowane badania pokazują, jak istotne jest to dla najmłodszych pstrągów, a co za tym idzie – dla trwałości całej populacji.

Link do omawianej publikacji: „Brown Trout Abundance in Boreal Streams With Large Wood„

^{Zdjęcie na górze: Frank Eiffert on Unsplash}

To było do przewidzenia

Tegoroczna zima była długa i szczególnie na północy i wschodzie kraju naprawdę mroźna. W wielu regionach Polski jeziora, stawy i zbiorniki zaporowe zamarzły na długie tygodnie. W takich warunkach ptaki rybożerne przenoszą się tam, gdzie woda pozostaje dla nich dostępna – przede wszystkim na rzeki.

Nie trzeba więc było wielkiej wyobraźni, żeby przewidzieć, że część kormoranów pojawi się właśnie na rzekach pstrągowych, nawet tych niewielkich. Wąskie cieki z niezamarzniętą wodą i ryby osłabione po zimie oraz po tarle tworzą dla rybich drapieżników szansę na łatwy pokarm.

W ostatnich tygodniach pojawia coraz więcej konkretnych obserwacji z różnych części kraju. Przykładowo na rzece Bystrzycy pod Lublinem wędkarze i działacze PZW naliczyli ponad czterdzieści kormoranów żerujących na zaledwie kilkusetmetrowym odcinku rzeki. Ptaki przeniosły się tam po zamarznięciu Zalewu Zemborzyckiego. Na górnym Sanie na krótkim odcinku w okolicy Leska obserwowano ok. pół tysiąca tych ptaków. Zresztą analizując informacje i wpisy wędkarzy w mediach społecznościowych można odnieść wrażenie że najgorsza sytuacja jest tam gdzie i mróz był największy, a więc na północy i wschodzie kraju.

Nic dziwnego, że reakcja środowiska wędkarskiego była szybka. W kilku regionach rozpoczęto starania o zgodę na odstrzał redukcyjny i płoszenie ptaków. Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Lublinie wydała zgodę na takie działania na kilku rzekach, między innymi na Bystrzycy, Chodelce, Bystrej i Kurówce. W okręgu opolskim zatwierdzono odstrzał kilkuset osobników na wybranych odcinkach Nysy Kłodzkiej, Białej Głuchołaskiej, Małej Panwi czy Odry. Podobne decyzje zapadały również w innych regionach kraju.

Dla części wędkarzy są to działania konieczne. Inni podchodzą do nich z większym dystansem i zwracają uwagę, że punktowe odstrzały rzadko rozwiązują problem w skali całego dorzecza.

Trudny początek sezonu

Wieści znad pstrągowych wód z ostatnich dni i tygodni nie są szczególnie optymistyczne. Wielu wędkarzy mówi o bardzo słabym początku sezonu. Zdarzają się wyprawy zakończone całkowitym brakiem brań czy chociażby kontaktem wzrokowym z pstrągami. Co istotne, często mówią o tym doświadczeni wędkarze, którzy swoje rzeki znają od lat.

Słabe wyniki można by jeszcze tłumaczyć pogodą. W wielu rzekach woda jest nadal zimna, a pstrągi po zimie i po tarle bywają mogą być wciąż aktywne. Jednak oprócz słabych wyników wędkowania widać też wyraźne ślady obecności kormoranów.

Na drzewach wzdłuż rzek łatwo dostrzec miejsca, w których ptaki nocowały lub odpoczywały. Zdradza je duża ilość odchodów na gałęziach i pod drzewami. Na odkrytych jeszcze o tej porze roku brzegach można z kolei znaleźć miejsca żerowania – ślady ptaków i pozostałości po zjedzonych rybach. To wszystko sprawia, że niepokój o stan rzek jest wśród wędkarzy jak najbardziej zrozumiały.

Spór o kormorany

Internetowe dyskusje o kormoranach szybko przenoszą się na szerszy grunt. Pojawiają się głosy ornitologów i obrońców przyrody, którzy podkreślają, że kormoran jest gatunkiem rodzimym i nie powinno się w ogóle rozważać jego odstrzeliwania czy regulacji populacji.

W takich rozważaniach często pomija się jednak jedną ważną kwestię. W ostatnich latach liczebność kormorana w Polsce i w wielu krajach Europy wyraźnie wzrosła. Pisałem o tym szerzej w jednym z poprzednich artykułów poświęconych temu gatunkowi.

Czy w takiej sytuacji potrzebna jest regulacja populacji? Nie twierdzę jednoznacznie, że jedynym rozwiązaniem jest odstrzał. Uważam jednak, że problem jest realny i powinien być poważnie analizowany. Być może w niektórych miejscach konieczne są działania ograniczające presję ptaków – czy to poprzez odstrzał redukcyjny, czy poprzez skuteczniejsze metody płoszenia. Nad takimi rozwiązaniami pracuje się zresztą w Europie od kilku lat, szczególnie w odniesieniu do mniejszych rzek. Obecnie nie istnieje w środowisku wędkarskim, naukowym ani administracyjnym wyraźny konsensus co do tego, które metody – i w jakiej skali – pozwoliłyby rzeczywiście znacząco ograniczyć presję wywieraną przez kormorany na populacje ryb w polskich wodach.

W tej dyskusji warto też pamiętać o głosie wędkarzy. To oni spędzają nad rzekami setki godzin w ciągu roku i często jako pierwsi zauważają zmiany zachodzące w wodzie. Zdarza się, że ich opinie są bagatelizowane albo traktowane z pewną pogardą. Tymczasem wędkarzom zależy przede wszystkim na tym, żeby w rzekach były ryby.

A polskie rzeki już dziś zmagają się z wieloma problemami – suszą hydrologiczną latem, regulacją koryt czy degradacją siedlisk. W takiej sytuacji dodatkowa presja ze strony licznych stad kormoranów może być dla niektórych cieków kolejnym poważnym obciążeniem.

Jeszcze chwila cierpliwości

Mimo wszystko warto zachować pewien dystans w ocenach. Pogoda w ostatnich tygodniach była bardzo zmienna. Po okresie mrozów nastąpiło gwałtowne ocieplenie, a takie skoki temperatury rzadko sprzyjają dobrym wynikom wędkarskim.

Przyroda nie reaguje na ocieplenie tak szybko, jak mogłoby się wydawać. Po długiej zimie ekosystem potrzebuje czasu, żeby wrócić do pełnej aktywności, a ryby zaczęły intensywnie żerować.

Dlatego z ostateczną oceną sytuacji warto jeszcze chwilę poczekać. Jeśli temperatura wody zacznie stabilnie rosnąć, pstrągi powinny stać się bardziej aktywne. Wtedy dopiero będzie można wiarygodniej ocenić, jaki wpływ na rzeki i ich mieszkańców miała tegoroczna zima i jakie w rzeczywistości mamy straty w ichtiofaunie.

Myślę, że za miesiąc, najwyżej za półtora, będziemy wiedzieć znacznie więcej. I dopiero wtedy okaże się, czy obecne obawy wędkarzy były przesadzone — czy też tegoroczna zima i kormorany rzeczywiście zostawiły po sobie wyraźny ślad w polskich rzekach pstrągowych.

Napiszcie proszę w komentarzach jak jest na Waszych rzekach. Czy sytuacja jest równie tragiczna czy narazie tylko niepokojąca?

^{Zdjęcie na górze: Siegfried Poepperl on Unsplash}

W raz ze startem sezonu na połów pstrąga przyglądamy się nowym regulaminom połowów oraz wykazom łowisk. Zapraszam na przegląd zmian w informatorach krainy pstrąga i lipienia poszczególnych okręgów PZW.

Niewiele zmian w wykazach

Zacznę ten artykuł nietypowo bo od podsumowania. Tegoroczne wykazy wód krainy pstrąga i lipienia nie różnią się istotnie od tych z minionego sezonu. W wielu okręgach wykazy ustanowiono na trzy lata, obejmujące lata 2025–2027, co ograniczyło skalę tegorocznych korekt. Owszem, jest kilka różnic, lecz są one głównie kosmetyczne. Tylko jedno łowisko zostało skreślone z wykazu, jedno także zostało dodane. Ponadto dwa odcinki rzek zostały skrócone, jeden wydłużony, a na jeszcze jednym wprowadzono zakaz wędkowania.

Nowe rzeki i odcinki w informatorach wód „PiL”

Rzeka Wierzyca (obwód nr 6), wcześniej użytkowana przez Wody Polskie, została przejęta przez PZW Okręg w Gdańsku i w całości trafiła do tegorocznego wykazu wód krainy pstrąga i lipienia. Oznacza to, że do informatora dodano liczący około 145 kilometrów odcinek tej rzeki. Obejmuje on fragment od jazu w Stawiskach poniżej ujścia z jeziora Zagnanie do ujścia do Wisły. W informatorze został podzielony na kilka odcinków. Warto zwrócić uwagę, że na dwóch odcinkach Wierzycy udostępniono wędkowanie na przynęty roślinne oraz martwą rybkę.

Nowy fragment rzeki został także dodany do wykazu wód krainy pstrąga i lipienia okręgu częstochowskiego. Chodzi krótki czterokilometrowy odcinek rzeki Mała Panew. Woda „pstrągowa” została wydłużona w górę biegu rzeki i teraz zaczyna się od ul. Rzecznej w m. Kalety-Drutarnia (poprzednio od mostu w m. Brusiek).

Te wody zniknęły z wykazów

Największą i trochę szokującą zmianą w tegorocznych informatorach jest skreślenie Kanału Szczakowskiego z wód Okręgu PZW Katowice. Skreślenie w sensie dosłownym, ponieważ woda ta pojawiła się w pierwszej wersji informatora wód krainy pstrąga i lipienia, jednak po paru tygodniach została przekreślona. Temat skreślenia Kanału Szczakowskiego jest jednak niejednoznaczny i budzi pewne kontrowersje, dlatego na tym etapie postanowiłem jedynie odnotować sam fakt zmiany, bez prób jej szerszej interpretacji.

Ponadto warto odnotować dwa skrócone odcinki rzek w wykazach dwóch innych okręgów.

Niewielka rzeczka Pissa (Pisia), dopływ Brynicy, w tegorocznym informatorze Okręgu PZW Toruń jest krótsza o ok. 10 km. Woda krainy pstrąga i lipienia nie zaczyna się już poniżej wypływu z jeziora Księte, ale od jazu w miejscowości Bachor.

Rzeka Świślina, prawobrzeżny dopływ Kamiennej, w najnowszym informatorze wód górskich Okręgu PZW Kielce, obejmuje odcinek rzeki od źródeł do mostu w miejscowości Radkowice. W poprzednich latach kończył się na moście w miejscowości Dąbrowa, co oznacza skrócenie odcinka krainy pstrąga i lipienia o ok. 6 km.

Nowe zasady połowu

Także jeśli chodzi o zasady wędkowania na wodach krainy pstrąga i lipienia nie odnotowałem większej ilości zmian. Do najciekawszych i wartych wspomnienia należy zakaz zabierania ryb litofilnych na rzekach Okręgu PZW Olsztyn: Pasłęka, Giława, Morąg, Łukta, Cieku „Dopływ spod Jankowa” i Strudze Miłakowskiej. W szczególności chodzi o takie gatunki ryb jak: pstrąg potokowy, lipień, brzana, boleń, kleń.

Inną ważną oraz budzącą kontrowersje zmianą jest zniesiony obowiązujący dotąd zakaz zabierania lipienia w na wodach Okręgu PZW Częstochowa.

Podsumowanie

Zestawienie zmian na 2026 rok prowadzi do wniosku, że mamy w tym sezonie do czynienia raczej z niewielkimi korektami niż z poważniejszymi przekształceniami wykazów. W większości okręgów obowiązują dokładnie te same zestawienia co w roku ubiegłym. Obecny sezon przynosi przede wszystkim potwierdzenie istniejącego stanu – z kilkoma lokalnymi wyjątkami.

Być może jednak w moim zestawieniu pominąłem jakąś istotniejszą zmianę. Część okręgów nie opublikowała na swoich stronach najnowszych wersji wykazów, dlatego przyjąłem, że obowiązują dokumenty z roku poprzedniego. To założenie może okazać się błędne, dlatego jeśli zauważycie nieścisłości lub błędy w wykazach wód krainy pstrąga i lipienia publikowanych na tej stronie, proszę o kontakt.

^{Zdjęcie na górze: Chris Sarsgard on Unsplash}

Wraz z nasilającymi się epizodami letnich upałów i występującymi w tym czasie niżówkami coraz częściej zwraca się uwagę na zanik odpowiednich siedlisk dla ryb zimnolubnych, takich jak np. pstrąg potokowy. Te tzw. „ostoje termiczne” są miejscami o kluczowym znaczeniu dla przetrwania okresów wysokiej temperatury wody. Ostoje powstają zwykle w strefach dopływów, wysięków wód podziemnych, w odcinkach silnie zacienionych lub w partiach rzek o zróżnicowanej morfologii dna, gdzie lokalnie utrzymuje się chłodniejsza woda.

Na znaczenie tych mikrosiedlisk w dynamicznym krajobrazie rzecznym zwracają naukowcy, którzy opublikowali na początku tego roku badania w czasopiśmie Transactions of the American Fisheries Society. Artykuł pt. “Context-dependent movement and emigration of Brown Trout among thermal refuge zones in a dynamic riverscape” analizuje zachowanie pstrągów w rzece Housatonic River w sezonach letnich 2022 i 2024 roku.

Telemetria i modelowanie ruchu ryb

Autorzy badania wykorzystali pasywną telemetrię radiową, aby śledzić przemieszczanie się oznakowanych osobników pomiędzy wyznaczonymi strefami w obrębie ostoi termicznych oraz między ostojami a głównym nurtem rzeki. Zastosowany model pozwalał oszacować prawdopodobieństwo przebywania w danej strefie, przemieszczania się między strefami, emigracji oraz detekcji ryb. W analizie uwzględniono wpływ temperatury wody, przepływu oraz obecności drapieżników.

W pierwszym roku badań, przy względnie stabilnych warunkach hydrologicznych, pstrągi wykazywały wysoką wierność wobec konkretnych ostoi termicznych. Gdy temperatura wody przekraczała 19°C, ryby znacznie częściej przebywały w centralnych, najchłodniejszych partiach stref rzeki o wolniejszym nurcie, co wydaje się zrozumiałe z fizjologicznego punktu widzenia. Wraz ze wzrostem temperatury rośnie tempo metabolizmu, a tym samym zapotrzebowanie na tlen, którego rozpuszczalność w cieplejszej wodzie spada. Wybór chłodniejszych, stabilniejszych fragmentów ostoi pozwala więc ograniczyć stres termiczny i zmniejszyć koszt energetyczny funkcjonowania organizmu.

Zaobserwowano również wyraźny rytm dobowy przemieszczeń, co można tłumaczyć zarówno zmiennością temperatury w ciągu dnia, jak i presją drapieżników oraz aktywnością pokarmową. W godzinach nocnych i wczesnoporannych, gdy woda była chłodniejsza, ryby częściej opuszczały najzimniejsze fragmenty ostoi i przemieszczały się w kierunku miejsc lepszych do żerowania. Wraz ze wzrostem temperatury w ciągu dnia powracały do bardziej stabilnych termicznie stref.

W praktyce oznaczało to, że przy umiarkowanej dynamice rzeki i stałych przepływach ostoje termiczne pełniły funkcję względnie stabilnych miejsc schronienia, a zachowanie ryb miało uporządkowany, przewidywalny charakter.

Sytuacja zmieniła się w 2024 roku, kiedy częściej obserwowano wyższe przepływy wody w głównym nurcie, spowodowane intensywniejszymi opadami deszczu. W tych warunkach pstrągi wykazywały znacznie większą ruchliwość i intensywnie przemieszczały się między strefami o różnych przepływach i temperaturze. Co istotne, w warunkach wysokiej wody zanikł także wcześniejszy wzorzec dobowych migracji.

Autorzy podkreślają zależność przemieszczania się ryb od aktualnych warunków hydrologicznych i panującej temperatury, jednocześnie wskazując, że strefy chłodnej wody nie stanowią izolowanych „wysp”, w których gromadzą się ryby zimnolubne, lecz są elementem większej, dynamicznej sieci siedlisk.

Ochrona siedlisk to także ochrona ciągłości

Najważniejszy wniosek płynący z publikacji jest szczególnie istotny z punktu widzenia zarządzania wodami: ochrona ostoi ryb zimnolubnych, takich jak np. pstrągi, nie może ograniczać się do wyznaczania pojedynczych miejsc. Skuteczność takiej ochrony zależy przede wszystkim od zachowania łączności poszczególnych elementów siedliska rzecznego. Oznacza to potrzebę ochrony dopływów, źródlisk oraz stref ze stojącą wodą, jak i zachowania naturalnej zmienności przepływu. W warunkach postępującego ocieplenia klimatu odejście od takiego podejścia może być katastrofalne dla ryb preferujących chłodniejsze wody.

Badanie opublikowane w Transactions of the American Fisheries Society pokazuje, że skuteczna ochrona gatunków zimnolubnych wymaga myślenia o rzece jako o dynamicznym systemie, a nie zbiorze punktowych siedlisk.

^{Zdjęcie na górze: Adam Skrinnikoff on Unsplash}

Kraina Pstrąga to projekt, który powstaje po godzinach. Nie piszę dużo ani często, ale tylko wtedy gdy mam coś ciekawego i sensownego do przekazania. Jeśli jednak chcesz dostawać powiadomienia o najciekawszych i najnowszych treściach to zapraszam do zapisania się na newsletter.

Co ważne: nie planuję stałych terminów wysyłki newslettera. Nie będzie sztywnego harmonogramu czy jednego dnia kiedy będziesz mógł się go spodziewać. Przynajmniej nie teraz. Wiadomość będzie wysyłana wtedy, gdy uzbierają się nowe artykuły albo gdy będę miał coś ciekawego do przekazania.

W newsletterze planuję umieszczać przede wszystkim zestawienie ostatnich tekstów. Czasem dorzucę coś, czego nie publikuję na stronie – krótszy komentarz, informacje o ciekawych badaniach, linki do stron które warto odwiedzić, może jeszcze jakieś statystyki czy podsumowania. Na pewno nie będzie spamu, reklam ani przypadkowych treści. Nie zamierzam wysyłać rzeczy, których sam nie chciałbym dostać na swoją skrzynkę. Co ważne – w każdej chwili będzie można wypisać się z otrzymywania newslettera.

Jeśli więc lubisz czytać teksty na krainapstraga.pl i chcesz wiedzieć, gdy pojawi się coś nowego, polecam się zapisać. To po prostu najprostszy sposób, żeby pozostać w kontakcie.

Link do formularza -> https://krainapstraga.pl/newsletter

W 2022 roku Litwa dokonała przełomu w ochronie rzek, nakładając na właścicieli zapór konkretny obowiązek usuwania zbędnych barier lub budowy przepławek dla ryb. Rewolucyjne prawo oznaczało zmianę, które przestały być jedynie ekologicznym postulatem, ale wyraźnie wskazanym kierunkiem jaki Litwini podjęli w celu odbudowy populacji łososia i troci wędrownej, przywracając naturalną ciągłość litewskich cieków.

Zmiany w litewskim prawie wodnym w 2022 roku

W 2022 roku Litwa znowelizowała ustawę na temat prawa wodnego (Lietuvos Respublikos vandens įstatymas). Przyjęta 30 czerwca 2022 r. nowelizacja wprowadziła przepisy, które wyraźnie nakładają obowiązek przywracania ciągłości ekologicznej rzek – zarówno poprzez usuwanie zbędnych zapór, jak i instalację przepławek na istniejących już i w pełni funkcjonujących obiektach.

Zmiany te są bezpośrednią odpowiedzią na wymagania Ramowej Dyrektywy Wodnej UE (2000/60/WE), która wymaga osiągnięcia dobrego stanu ekologicznego wód – w tym zapewnienia swobodnej migracji organizmów wodnych.

Nowe prawo wyraźnie rozróżnia zapory niefunkcjonalne od zapór funkjonalnych. Te pierwsze obiekty, jeśli nie pełnią już żadnej uzasadnionej funkcji gospodarczej (energetycznej, retencyjnej, przeciwpowodziowej) mają podlegać likwidacji. Szacuje się, że na Litwie jest około 1500 takich zbędnych barier – głównie z czasów sowieckich i wcześniejszych. Ustawa nie wprowadza jednak jednego, sztywnego terminu dla wszystkich.

Obiekty funkcjonalne natomiast, wykorzystywane najczęściej przez małe i średnie elektrownie wodne mają być obowiązkowo do końca 2028 roku wyposażone w przepławki dla ryb. W dyskusjach nad kolejnymi aktami wykonawczymi pojawia się możliwość przesunięcia pełnej realizacji programu do 1 stycznia 2030 r., ale punkt startowy wymogów technicznych pozostaje 2028 r. W aktach wykonawczych publikowanych przez litewskie ministerstwo środowiska mają znaleźć się szczegółowe parametry przepławek (nachylenie, przepływ, prędkość wody, konstrukcja bypass lub drabinkowa itp.). Kryteria muszą zapewniać efektywną migrację w obie strony – zarówno dla dorosłych ryb wędrownych (łosoś, troć), jak i dla narybku.

Państwo litewskie przewiduje mechanizmy wsparcia finansowego tych działań, zarówno dla barier całkowicie usuwanych, jak i tych, które pozostają w eksploatacji i wymagają instalacji tzw. przepławek lub alternatywnych urządzeń ułatwiających migrację organizmów wodnych.

Ekologiczne i regionalne znaczenie zmian

Bariery hydrotechniczne są jedną z głównych przyczyn spadku populacji ryb wędrownych na Litwie – blokują dostęp do tarlisk, zmieniają reżim termiczny i hydrologiczny, sprzyjają eutrofizacji i przegrzewaniu wody. Usuwanie zbędnych zapór i udrażnianie pozostałych daje gatunkom takim jak łosoś atlantycki i troć wędrowna szansę na powrót do historycznych tarlisk (np. na rzekach Merkys, Šventoji, Venta czy mniejszych dopływach). Działania, które obserwuje się w praktyce na niektórych rzekach, np. w celu odtworzenia ciągłości na rzece Salantas – potwierdzają, że przywrócenie drożności ma realny wpływ na liczebność ryb łososiowatych i innych organizmów wodnych.

Nowelizacja prawa z 2022 roku to wyraźny zwrot w litewskiej polityce wodnej: przywracanie ciągłości rzek przestało być jedynie postulatem ekologów, ale stało się prawnym obowiązkiem. Choć proces jest stopniowy i zależy od priorytetów oraz finansowania, wprowadzenie konkretnego terminu (2028 r.) oraz rekompensat za przepławki pozytywnie wyróżnia litewskie podejście na tle wielu innych krajów regionu.

^{Zdjęcie na górze: Justinas Bolys on Unsplash}

Turcja – kraj leżący na styku Europy i Azji – kryje w sobie jedno z najciekawszych i najbardziej zróżnicowanych centrów występowania pstrąga potokowego (Salmo trutta). To właśnie tam, w mozaice gór, płaskowyżów i odizolowanych zlewni, wykształciły się liczne lokalne populacje tej ryby, od lat budzące zainteresowanie ichtiologów.

Nowa publikacja w Hydrobiologia (styczeń 2026) rzuca zupełnie nowe światło na tureckie pstrągi. Artykuł „Genetic structure, species boundaries, and evidence of hybridization in Turkish brown trout populations” (Alemdag i in.) to kompleksowe badanie genetyczne 37 populacji z 12 zlewisk, próbujące odpowiedzieć na pytanie, gdzie kończy się lokalna odmiana, a zaczyna odrębny gatunek.

Autorzy postawili sobie ambitny cel: uporządkować niezwykle złożoną i momentami chaotyczną systematykę tureckich pstrągów, która przez ostatnie dekady rozrastała się wraz z kolejnymi opisami „nowych” gatunków i podgatunków, często opartych wyłącznie na cechach morfologicznych i izolacji geograficznej. Zamiast kolejnych nazw łacińskich badacze sięgnęli po narzędzia genetyczne, by sprawdzić, czy obserwowane różnice rzeczywiście odpowiadają granicom gatunkowym.

Cel badania tureckich pstrągów

Przez ostatnie dekady w Turcji opisywano kolejne „nowe gatunki” pstrągów – często na podstawie subtelnych różnic w ubarwieniu, kształcie ciała czy liczbie plamek. W efekcie w literaturze naukowej zaczęło funkcjonować wiele nazw odnoszących się do pstrągów z konkretnych rzek lub regionów.

Równolegle pojawiały się jednak wątpliwości: czy te różnice rzeczywiście oznaczają istnienie odrębnych gatunków, czy raczej są efektem lokalnych adaptacji w obrębie jednego, bardzo zmiennego biologicznie pstrąga potokowego?

Aby odpowiedzieć na to pytanie, zespół tureckich naukowców przeprowadził szeroko zakrojone badania struktury genetycznej pstrągów z różnych części kraju. Próbki zbierano przez wiele lat – od około 2013 roku – w kilkudziesięciu lokalizacjach, obejmujących różne zlewnie i typy rzek. Wyniki tych analiz opublikowano w 2026 roku w prestiżowym czasopiśmie naukowym Hydrobiologia.

Celem badań nie było więc tworzenie kolejnej listy „nowych gatunków”, lecz zrozumienie jak bardzo zróżnicowane genetycznie są tureckie pstrągi występujące w różnych, jakże odległych od siebie, częściach kraju.

Pstrągi w Turcji – jakie formy i gdzie?

Może dla wielu z czytelników będzie to zaskakujące, ale Turcja to prawdziwy raj dla pstrągów. W kraju tym mamy najprzeróżniejsze typy wód pstrągowych: od wysokogórskich wartkich potoków Kaukazu, poprzez podgórskie rzeki o bardziej stabilnym przepływie, po większe i cieplejsze rzeki Anatolii. Kraj obejmuje różnorodne zlewnie: Wschodnie Morze Czarne (w tym Çoruh/Chorokh), Zachodnie Morze Czarne, Egejskie, Śródziemnomorskie, Seyhan, Ceyhan, Marmara, Aras, Kura, Tygrys i Eufrat. Te środowiska wodne różnią się warunkami: od zimnych, tlenowych potoków górskich (np. w Çoruh czy Munzur) po cieplejsze rzeki ze zmiennym przepływem w basenach śródziemnomorskich czy dopływach Tygrysu i Eufratu.

Artykuł wymienia liczne formy, wcześniej traktowane jako odrębne gatunki lub podgatunki, ale genetycznie mieszczące się w obrębie Salmo trutta. Są to m.in.:

• Salmo trutta labrax – Morze Czarne i dorzecze Çoruh (Wschodnie Morze Czarne).
• Salmo caspius – dorzecze Aras i Kura.
• Salmo trutta macrostigma – górskie rzeki Anatolii i Taurus.
• Salmo kottelati i Salmo ekmekciae – basen Śródziemnomorski.
• Salmo munzuricus, Salmo baliki, Salmo okumusi, Salmo euphrataeus, Salmo fahrettini – basen Eufrat.
• Salmo coruhensis i Salmo rizeensis – Wschodnie Morze Czarne.

Te ryby wykazują zróżnicowany wygląd – od klasycznego brązowego pstrąga z czerwonymi plamkami po srebrzyste formy – wynikający z adaptacji lokalnych, a nie odrębnych gatunków.

Wyniki badań i wnioski z nich płynące

Badania opublikowane w Hydrobiologia nie negują istnienia lokalnych form pstrąga, ale pokazują, że wiele z wyżej wymienionych nazw nie odpowiada odrębnym gatunkom w sensie genetycznym. Zamiast tego są to najczęściej populacje lub linie lokalne w obrębie szeroko rozumianego gatunku Salmo trutta.

Analizy wykazały, że pstrągi w Turcji cechują się bardzo wysoką różnorodnością genetyczną. To nie budzi zdziwienia – kraj leży na styku dawnych szlaków migracyjnych ryb i mógł pełnić rolę refugium w czasie zlodowaceń. Zaskakujące okazało się jednak coś innego: wiele populacji, które różnią się wyglądem i zostały opisane jako osobne gatunki, nie wykazuje istotnych różnic genetycznych. Innymi słowy – genetyka nie potwierdza ostrych granic między wieloma „tureckimi gatunkami pstrąga”.

Wnioski autorów badań są dość jednoznaczne: większość analizowanych populacji należy traktować jako linie wewnątrzgatunkowe pstrąga potokowego (Salmo trutta), a nie jako odrębne gatunki.

Różnice w wyglądzie takie jak: kształt ciała ubarwienie czy liczba i rozmieszczenie plamek, najprawdopodobniej odzwierciedlają lokalne adaptacje do warunków środowiskowych, a nie długotrwałą izolację prowadzącą do specjacji.

Autorzy publikacji piszą wprost:

Obserwowana zmienność genetyczna wynika w dużej mierze z różnorodności wewnątrzgatunkowej oraz lokalnych adaptacji, a nie z obecności odrębnych gatunków.

Podkreślają oni jednak na koniec, że to wyniki ich badań nie oznaczają skończenia dyskusji – potrzebne są dalsze badania (np. pełne sekwencjonowanie genomu) i integracyjne podejście (genetyka + ekologia + morfologia), zwłaszcza dla słabo poznanych, izolowanych populacji.

Bogactwo odmian zagrożone

Artykuł mocno podkreśla, że największym wyzwaniem jest ochrona tej unikalnej różnorodności genetycznej przed ludzką ingerencją i zmianami środowiskowym. Szczególnie dużą uwagę autorzy zwracają na niebezpieczeństwa związane z niekontrolowanymi zarybieniami obcymi liniami łososiowatych (pochodzącymi z hodowli) i translokacje, powodujące hybrydyzację i utratę natywnych adaptacji. Inne wymienione zagrożenia to obserwowane zmiany klimatu, wpływające na dynamikę populacji (wyższe temperatury, susze), introdukcje gatunków inwazyjnych oraz degradacja siedlisk przez regulacje rzek.

Autorzy apelują o zarządzanie na poziomie całych zlewni: ograniczanie translokacji, promowanie łączności habitatów oraz unikanie nadmiernego „mnożenia” gatunków bez solidnych dowodów, co może utrudniać zarządzanie i ochronę populacjami tureckich pstrągów.

Link do omawianej publikacji: https://link.springer.com/article/10.1007/s10750-025-06101-y

^{Zdjęcie na górze: artYaroslavart z Pixabay}

W miniony właśnie weekend sezon połowu pstrąga potokowego wystartował również w południowej części kraju. Oznacza to, że formalnie w całej Polsce można już łowić pstrągi — na północy i w centrum sezon trwa przecież od stycznia.

Przepisy są jasne, wędkować na wodach górskich już można. Pozostaje jednak pytanie, które wraca co roku (a w tym roku wybrzmiewa jeszcze głośniej ze względu na panujące mrozy): czy łowienie pstrągów w lutym naprawdę ma sens?

Nie ukrywam — osobiście nie zaczynam sezonu w lutym. Przez lata zdarzyło mi się wybrać na pstrągi o tej porze dwa, może trzy razy. I nic w tym czasie nie złowiłem. Może dlatego, że bardzo nie lubię zimna i nawet chęć szybkiego powrotu z wędką nad wodę połączona z „presją” środowiska wędkarskiego (bo przecież wszyscy wtedy pędzą nad wodę) nie jest w stanie przekonać mnie do zimowego wędkowania. Zazwyczaj sezon zaczynam dopiero w marcu, i to wyłącznie wtedy, gdy temperatura jest już kilka stopni na plusie. Nie jest to kwestia zakazów ani moralizowania, tylko osobistego wyboru.

Inna kwestia to stan ryb o tej porze roku. Oczywiste jest, że pstrągi po zimie są wyraźnie wychudzone i osłabione, a silny mróz dodatkowo pogarsza ich kondycję podczas holu i wyciągania z wody. To temat, który był już na na naszej stronie omawiany — dlatego zamiast powtarzać argumenty, które już tu kiedyś padły, odeślę do bardzo dobrego tekstu Sebastiana Rychlewicza, pt: „Dlaczego nie warto łowić pstrągów w okresie zimowym„.

Warto tu przytoczyć kilka fragmentów tekstu Sebastiana:

Nawet jeśli duży pstrąg zdawać by się mogło jest waleczny, pięknie wybarwiony i odpływa w dobrej kondycji to niestety raczej możemy się z nim nie spotkać ponownie.

Duże pstrągi nie mają w zwyczaju tracić energii na marne, gdyż jest im ona niezbędna do przetrwania jeszcze kilkunastu tygodni.

Cały problem można streścić w jednym, trochę przydługim stwierdzeniu: zimowe łowienie pstrągów odbywa się w momencie, gdy ryby są najsłabsze w całym roku — po tarle, po okresie ograniczonego żerowania i przy minimalnych rezerwach energetycznych, a nawet krótki hol i szybkie wypuszczenie ryby przy ujemnej temperaturze może mieć dla niej poważne konsekwencje, których my, wędkarze, po prostu nie widzimy.

Ta krótka refleksja nie jest „przeciwko” wędkarzom ani nie jest nawoływaniem do rezygnacji z łowienia. To raczej zachęta do innego spojrzenia na nasze pstrągowe hobby właśnie na początku sezonu, gdy przepisy dopuszczają więcej, niż panujące warunki rzeczywiście uzasadniają.

A jak jest u Was?
Czy ktoś z Was już zaczął łowić pstrągi w lutym — czy raczej czekacie na cieplejsze tygodnie? Chętnie zapoznam się z polemiką i Waszymi doświadczeniami w komentarzach.

_{Zdjęcie na górze: Photo by jack murrey on Unsplash}

Temat który powraca jak bumerang każdej mroźnej zimy. To właśnie wtedy kormorany przenoszą się z zamarzniętych jezior i zbiorników nad rzeki, a ich żarłoczność i rosnąca z roku na rok liczebność stają się coraz większym problemem dla lokalnych populacji ryb. Wędkarze i rybacy biją na alarm a miłośnicy ptaków i ekolodzy stają po stronie kormoranów. Europejski plan zarządzania populacją kormoranów ma ruszyć w tym roku a temat staje się szczególnie gorący w zimowych miesiącach.

Zimowa presja kormoranów – duży problem małych rzek

Z początkiem stycznia przyszły do Polski mrozy. Zamarzły jeziora, starorzecza i zbiorniki zaporowe, a wraz z lodem zniknęła dla ptaków wodnych możliwość żerowania. Kormorany zrobiły więc to, co robią od lat w każdą mroźną zimę – w poszukiwaniu pokarmu przeniosły się na rzeki. Kiedyś kormorany były typowymi ptakami wędrownymi i odlatywały z Polski na zimę. Obecnie, ze względu na zmiany klimatu i łagodniejsze zimy, coraz więcej kormoranów decyduje się na pozostanie w Polsce, zimując właśnie nad niezamarzniętymi rzekami. W wielu miejscach skoncentrowały się w dużych stadach, często w samym środku miast, stając się nie lada atrakcją dla mieszkańców, którzy nigdy kormoranów nad swoimi rzekami nie widzieli. Jak zwykle jednak w takiej sytuacji w mediach społecznościowych zawrzało.

Zdjęcia stad kormoranów zimą nad Wisłą, Odrą, ale także znacznie mniejszymi rzekami szybko obiegają internet, a u znacznej części wędkarzy wywołują wręcz „palpitacje serca”. Trudno się dziwić – ptaki te są wyjątkowo żarłoczne i skuteczne jeśli chodzi o polowanie na ryby. Czy w związku z tym populacje ryb z mniejszych rzek mają w ogóle jakieś szanse na przetrwanie?

Ptak, który uniknął zagłady

W ciągu ostatnich kilku dekad populacja kormoranów (Phalacrocorax carbo) w Europie przeszła dramatyczną transformację – od gatunku zagrożonego wyginięciem do jednego z największych sukcesów ochrony przyrody na kontynencie. W połowie XX wieku kormorany w Europie były gatunkiem rzadkim i zagrożonym. Polowania, niszczenie siedlisk oraz zanieczyszczenie środowiska doprowadziły do drastycznego spadku ich liczebności. W latach 60-tych szacowano, że w całej Europie gniazdowało zaledwie około 5 000 par lęgowych. Kluczowym momentem w historii kormoranów było wprowadzenie unijnej Dyrektywy Ptasiej w 1979 roku. Dokument ten, będący fundamentem europejskiej polityki ochrony ptaków, objął kormorany ścisłą ochroną prawną. Zakazano polowań, niszczenia gniazd oraz siedlisk, co stworzyło warunki do odbudowy populacji. W latach 80-tych liczba par wzrosła do ok. 13 500 a obecnie szacunki mówią o ponad 1,5–2 milionach osobników, wliczając ptaki lęgowe i zimujące w Europie. To oznacza wzrost rzędu setek lub tysięcy procent w ciągu kilkudziesięciu lat.

Żarłoczność kormoranów

Kormorany, znane ze swojej skuteczności w zdobywaniu pożywienia, odgrywają istotną rolę w ekosystemach wodnych, zarówno dzikich, jak i hodowlanych. Ich dieta składa się głównie z ryb, które zjadają przez cały rok i są jednymi z najbardziej efektywnych ptaków drapieżnych w Europie w tej kwestii. Przeciętny dorosły kormoran zjada od 180 do 500 gramów ryb dziennie, w zależności od pory roku i warunków żerowania. Ta wartość może się różnić, ale średnio kormoran spożywa około 300-400 gramów ryb na dobę. To oznacza, że jeden ptak może zjeść nawet ponad sto kilogramów ryb rocznie.

Cała populacja kormoranów w Europie może więc zjadać setki milionów kilogramów ryb rocznie. Niektóre szacunki wskazują, że roczna konsumpcja może wynosić nawet 300-365 tysięcy ton ryb. Kormorany powodują poważne szkody w hodowlach ryb. W niektórych przypadkach mogą zjadać nawet 40% obsady ryb w jednym sezonie co generuje oczywiście ogromne straty dla hodowców.

Gdy spojrzymy na konkretne gatunki, a nie tylko ogólną masę zjedzonych ryb, to wyłania się dodatkowy problem. Badania prowadzone w Europie pokazują, że zimą, gdy kormorany koncentrują się nad rzekami, w ich diecie dominują ryby łatwo dostępne: gatunki ławicowe, wolniejsze, często osłabione niską temperaturą. Jednak w rzekach górskich i podgórskich, a także na odcinkach pstrągowych, sytuacja wygląda zgoła inaczej.

W badaniach prowadzonych w wielu krajach m.in. w Danii i Czechach analizowano wpływ zimujących kormoranów na populacje pstrąga potokowego i lipienia. Wyniki nie zawsze były jednoznaczne, ale pokazały kilka ważnych rzeczy: pstrągi i lipienie, jeśli są dostępne na danym odcinku rzeki, są oczywiście obecne w „kormoraniej” diecie. Największe straty obserwuje się wtedy, gdy ryby skupiają się w głębszych, spokojniejszych miejscach i mają ograniczoną możliwość ucieczki. Co gorsze – lokalnie działalność kormoranów może prowadzić do wyraźnych spadków liczebności starszych osobników, szczególnie w rzekach o uproszczonej strukturze i małej liczbie kryjówek.

Podczas badań przeprowadzonych w Danii z wykorzystaniem metody znakowania PIT skoncentrowano się na rzekach małych, pstrągowych oraz nizinnych. Wyniki obserwacji pokazały, że w badanych rzekach około 30% dzikich oznaczonych pstrągów i ponad 70% lipieni zostało zjedzonych przez kormorany.

Jednak obserwacje przeprowadzone na Wełtawie w Czechach pokazały trochę inny obrazek. Otóż wykonano tam badania zarówno na odcinku nizinnym jak i górskim Wełtawy. Po analizie ptasich odchodów okazało się, że w diecie kormoranów przeważają ryby stadne, unikające szybszego nurtu. Ponad 74% wszystkich zjedzonych ryb należały do następujących gatunków: płoć, leszcz, ukleja, jaź, okoń i jazgarz. Co ciekawe, nawet na odcinkach pstrągowo – lipieniowych stwierdzono raczej niską obecność pstrąga potokowego i lipienia w diecie kormoranów, mimo że wędkarze byli przekonani, iż to właśnie kormorany „zrujnowały” ich populacje.

Jednakże najbardziej istotny jest inny wniosek płynący z badań. Otóż presja wywierana przez zimujące kormorany na rzekach może być wielokrotnie większa niż w przypadku dużych zbiorników wodnych. Autorzy wykazali, że o ile w badanym równolegle zbiorniku Slapy całkowite straty w rybach zjadanych przez kormorany wynosiło około 2 kg na hektar, a więc wartości porównywalne z innymi europejskimi jeziorami i zbiornikami zaporowymi, o tyle na odcinkach rzecznych Wełtawy sytuacja wyglądała zupełnie inaczej. W rejonie Vyšší Brod presja ta sięgała około 22 kg ryb na hektar, natomiast w samej Pradze – od 68 do nawet 79 kg na hektar. Są to jedne z najwyższych wartości kiedykolwiek odnotowanych dla wód śródlądowych, nie licząc stawów karpiowych. Wyniki te jednoznacznie wskazują, że to właśnie rzeki – zwłaszcza odcinki przekształcone i spowolnione – stanowią środowiska szczególnie narażone na silną, skoncentrowaną presję kormoranów.

„Strzelać, tępić, odstraszać?” – głos wędkarzy i branży rybackiej

Gdy kormorany pojawiają się masowo nad rzekami, emocje szybko biorą górę. W mediach społecznościowych i w wielu komentarzach przebija się ten sam przekaz: po co w ogóle są kormorany, dlaczego nikt nic z tym nie robi, powinno się je odstrzelić albo przynajmniej skutecznie przegonić.
Często jako argument przywoływane są inne kraje, w których – według komentujących – problem rozwiązano radykalnie. Faktem jest, że w wielu państwach Europy dopuszcza się kontrolę populacji
kormorana w określonych warunkach: poprzez odstrzały, płoszenie czy niszczenie lęgów, zawsze jednak na podstawie zezwoleń i decyzji administracyjnych.
Również w Polsce takie działania już się pojawiają. Przykładem jest Okręg PZW Przemyśl, który uzyskał zgodę na odstrzał i płoszenie kormoranów na wybranych wodach. Podobne decyzje zapadały także w innych okręgach, m.in. w PZW Częstochowa. Dla części wędkarzy to dowód, że „da się”, dla innych – zbyt słabe i spóźnione działania. Jednak w tle cały czas pozostaje pytanie: czy odstrzał rzeczywiście rozwiązuje problem, czy tylko łagodzi napięcie społeczne?

Postulaty ostrzejszych działań wobec kormoranów nie płyną dziś wyłącznie ze środowiska wędkarskiego. Coraz wyraźniej podobne głosy słychać także ze strony branży rybackiej i sektora akwakultury, dla których presja drapieżnicza kormoranów oznacza realne, wymierne straty ekonomiczne. W wielu krajach Europy problem ten urósł do rangi zagadnienia systemowego, wymagającego nie lokalnych, doraźnych reakcji, lecz rozwiązań koordynowanych na poziomie międzynarodowym.

Dobrym przykładem takiego podejścia jest dokument „European Management Plan for the Great Cormorant”, przygotowywany w ramach prac EIFAAC przy FAO – czyli Europejskiej Komisji Doradczej ds. Rybołówstwa Śródlądowego i Akwakultury działającej przy Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa. Impulsem do jego powstania były wieloletnie postulaty państw członkowskich Unii Europejskiej, organizacji rybackich oraz zarządców wód, wskazujących, że lokalne odstrzały lub płoszenie ptaków nie rozwiązują problemu w skali regionu, a jedynie go przesuwają.

W dokumencie jasno podkreślono, że kormoran jest gatunkiem migrującym, a jego oddziaływanie na ryby nie kończy się na granicach jednego kraju. Z tego względu autorzy planu wskazują na potrzebę wspólnego, europejskiego zarządzania populacją, opartego na danych naukowych, monitoringu liczebności ptaków oraz rzeczywistych szkód w rybostanie i gospodarce rybackiej.

Co istotne, plan ten nie sprowadza się wyłącznie do postulatu odstrzałów. Wśród rekomendacji pojawiają się m.in.: lepsza koordynacja działań między państwami, stosowanie metod nieletalnych tam, gdzie to możliwe, możliwość interwencji śmiertelnych w ściśle określonych sytuacjach oraz długofalowy monitoring skutków podejmowanych działań. Dokument ten jest obecnie projektem i przedmiotem konsultacji, ale już dziś pokazuje, że presja na podjęcie zdecydowanych działań wobec kormoranów nie jest jedynie emocjonalnym głosem wędkarzy, lecz elementem szerszej, europejskiej debaty o ochronie ryb i gospodarowaniu wodami.

Czesi testują inne metody odstraszania

Zimą 2024 i 2025 roku Czesi podjęli próbę znalezienia alternatywnych rozwiązań problemu kormoranów żerujących w małych rzekach. Naukowcy z południowych Czech zaproponowali nietypowe podejście: specjalne konstrukcje i tzw. „pułapki wizualne”, mające na celu zniechęcenie ptaków do przebywania na wybranych odcinkach rzek.

Pomysł opiera się na wykorzystaniu elementów wizualnych, które mają dezorientować kormorany i sprawiać, że dany obszar wydaje się mniej atrakcyjny lub wręcz niebezpieczny. Choć koncepcja jest innowacyjna, jej realizacja budzi pewne wątpliwości – zarówno pod względem estetyki, jak i praktycznego zastosowania w naturalnym krajobrazie rzek.

Ten terenowy eksperyment jest częścią międzynarodowego projektu ProtectFish, którego celem jest zbadanie wpływu kormoranów na populacje ryb w europejskich rzekach. Wyniki badań mają dostarczyć danych na temat skuteczności nowych metod ochrony oraz roli, jaką kormorany odgrywają w ekosystemach wodnych. Na obecnym etapie brakuje jeszcze twardych danych potwierdzających skuteczność „pułapek wizualnych”. Dlatego też należy traktować ten projekt raczej jako ciekawostkę naukową i przykład kreatywnego podejścia do poważnego problemu ekologicznego.

Europejski dylemat – co dalej z kormoranem?

Im głębiej analizuje się dostępne dane i dokumenty eksperckie, tym wyraźniej widać, że problem presji kormoranów na ichtiofaunę nie słabnie – lecz systematycznie narasta. Populacja tego gatunku w Europie w ostatnich latach wyraźnie rośnie, a jej skala osiągnęła poziom, z którym wiele ekosystemów wodnych zwyczajnie nie jest w stanie sobie poradzić.

Jednocześnie wciąż nie wypracowano skutecznych i powszechnie akceptowanych narzędzi regulacji liczebności kormoranów. Podejmowane w różnych krajach próby, takie jak odstrzały redukcyjne czy płoszenie ptaków, budzą duże kontrowersje. Z jednej strony ich efektywność bywa ograniczona i krótkotrwała, z drugiej – spotykają się z silnym sprzeciwem części organizacji ekologicznych, które odrzucają jakiekolwiek formy aktywnej ingerencji w liczebność gatunku, nawet w sytuacji narastających konfliktów środowiskowych i gospodarczych.

Spór ten ma charakter wyraźnie europejski, co potwierdzają zarówno prace nad „European Management Plan for the Great Cormorant”, jak i stanowiska organizacji krytykujących ten dokument. Oznacza to, że nie mamy do czynienia z lokalnym problemem jednej grupy interesariuszy, czyli np. wędkarzy, lecz z trudnym do rozwiązania konfliktem pomiędzy ochroną gatunkową a ochroną całych ekosystemów wodnych oraz związanych z nimi populacji ryb.

^{Zdjęcie na górze: Siegfried Poepperl on Unsplash}

Wody Polskie poinformowały o udziale w pracach nad krajowym planem odbudowy zasobów przyrodniczych, realizowanym w ramach unijnego Nature Restoration Law. Jednym z jego kluczowych elementów ma być przywracanie ciągłości ekologicznej rzek, w tym identyfikacja i analiza budowli hydrotechnicznych, które stanowią bariery dla swobodnego przepływu wód oraz migracji organizmów wodnych.

Priorytetem usuwanie przestarzałych barier

W ramach prac prowadzonych w Ministerstwie Klimatu i Środowiska nad stworzeniem Krajowego Planu Odbudowy Zasobów Przyrodniczych, będącego kluczowym narzędziem wdrażania rozporządzenia Nature Restoration Law, Wody Polskie przygotowały materiał składający się z dwóch elementów.

Pierwszym elementem jest wstępny wykaz budowli do likwidacji lub przebudowy, obejmujący ponad 5 tysięcy obiektów hydrotechnicznych, co stanowi około 11% wszystkich budowli zlokalizowanych na jednolitych częściach wód. Są to przede wszystkim progi, stopnie i inne bariery poprzeczne, dla których zaplanowano działania mające umożliwić swobodny przepływ wód oraz migrację organizmów wodnych.

Drugim elementem jest wstępny wykaz jednolitych części wód powierzchniowych (JCWP) do udrożnienia. Obejmuje on 743 rzeczne JCWP, czyli około 24% wszystkich jednolitych części wód rzecznych, a także 15 JCWP zbiornikowych (około 33% ich ogólnej liczby). Wskazania te bazują na działaniach związanych z przywracaniem ciągłości ekologicznej rzek, w tym na celach środowiskowych odnoszących się do ochrony ryb dwuśrodowiskowych.

Na stronie Wód Polskich opublikowany został wykaz barier przeznaczonych do analizy pod kątem udrożnienia lub likwidacji. Zdecydowana większość z nich znajduje się w dwóch głównych dorzeczach Polski: Wisły (ok. 3000 obiektów) oraz Odry (blisko 2000 obiektów).

Na liście znajdują się zarówno bariery znajdujące się na większych rzekach jak i na niewielkich ciekach. Najwięcej obiektów wskazano m.in. na Dunajcu (ponad 340 barier), Wiśle (153) czy Bobrze (86), ale także na mniejszych ciekach górskich i podgórskich, takich jak Wapienica (68), Żylica (64) czy Stradomka (60), gdzie progi i stopnie regulacyjne występują często seryjnie, na krótkich odcinkach. W wielu przypadkach są to przestarzałe obiekty pozbawione dziś jednoznacznej funkcji gospodarczej, będące pozostałością dawnych prac regulacyjnych.

Skala i rozmieszczenie tych budowli pokazują, że zapowiadana odbudowa rzek nie będzie dotyczyć pojedynczych, punktowych ingerencji, lecz całych systemów rzecznych, kształtowanych przez dziesięciolecia intensywnej regulacji.

Warto odnieść tę zapowiedź do naszego wcześniejszej publikacji Wód Polskich – wykazu stopni wodnych do wykorzystania w energetyce. Chociaż oba wykazy różnią się od siebie i nie sposób jednoznacznie stwierdzić czy w obu listach mamy wymienione te same obiekty, jednak trudno nie odnieść wrażenia, że przynajmniej w przypadku części rzek tak właśnie jest. Przykładowo bowiem krótka rzeka Żylica, dopływ Soły, pojawia się wielokrotnie na obu listach. Z jednej więc strony jest to więc rzeka gdzie sugeruje się wykorzystanie obiektów hydrotechnicznych w hydroenergetyce, z drugiej wskazuje możliwość udrażniania i przywrócenia ciągłości ekologicznej poprzez likwidację barier. To rodzi naturalne pytanie: jak w praktyce mają się do siebie te dwa kierunki działań, czy nie ma tu ewidentnej sprzeczności i gdzie tak naprawdę przebiega granica między próbą utrzymania istniejących piętrzeń a ich realną chęcią likwidacją?

^{Zdjęcie na górze: Snap Wander on Unsplash}

Zestawienie opłat jednodniowych PZW na 2026 rok pokazuje duże różnice między okręgami. Niestety ceny w wielu okręgach idą w górę. Poniżej przeczytasz ile obecnie wynoszą dzienne stawki dla zrzeszonych i niezrzeszonych oraz gdzie opłaty wzrosły, a gdzie spadły w porównaniu z 2025 rokiem.

Tyle zapłacisz za dzień wędkowania w PZW

Rok temu przyglądałem się opłatom jednodniowym w PZW, traktując je jako pewien barometr dostępności wód – szczególnie dla osób, które nie są zrzeszone, wędkują okazjonalnie albo w różnych częściach kraju i z tego powoduj kupują tzw. „dniówki”. Zarówno wtedy i jak w poprzednich latach było widać duże rozbieżności między okręgami oraz brak logiki cenowej.

Tegoroczne zestawienie niewiele różni się od ubiegłorocznego. Różnice w cenach pomiędzy okręgami nadal są znaczące, a opłata jednodniowa szczególnie dla osób niezrzeszonych w PZW, jest w niektórych okręgach mocno „zniechęcająca” do jej zakupienia.

Sprawdźmy więc jak w 2026 roku wyglądają ceny jednodniowego pozwolenia na wędkowanie na wodach okręgów PZW zarówno dla zrzeszonych jak i niezrzeszonych. W tabeli poniżej uwzględniona została ta cena, która pozwala na wędkowanie na wodach krainy pstrąga i lipienia. W wiele okręgach jest to tzw. opłata „pełna” (dla wód górskich i nizinnych), jednak część okręgów za opłatę pełną traktują taką gdzie dodatkowo płaci się jeszcze za połów z łodzi lub metodą trollingową. Okręgi zaznaczone gwiazdką (*) nie mają w swoich wykazach wód krainy pstrąga i lipienia.

W tym roku 11 okręgów zdecydowało się na podwyższenie opłaty za dzień łowienia a tylko 4 okręgi zdecydowały o obniżeniu ceny. Jeden Okręg PZW Wałbrzych znalazł się po obu stronach zestawienia ponieważ dla osób zrzeszonych podniósł cenę dniówki do 70 zł, natomiast dla niezrzeszonych obniżył do 90 zł.

Okręg PZW	zrzeszeni w PZW 1 dzień	niezrzeszeni w PZW 1 dzień
Wrocław	120 zł	150 zł
Siedlce	110 zł	160 zł
Sieradz	90 zł	120 zł
Jelenia Góra	80 zł	120 zł
Lublin	80 zł	100 zł
Legnica	70 zł	130 zł
Kraków	70 zł	120 zł
Wałbrzych	70 zł	90 zł
Elbląg	65 zł	123 zł
Białystok	60 zł	110 zł
Radom	60 zł	110 zł
Skierniewice*	60 zł	100 zł
Krosno	60 zł	100 zł
Bielsko – Biała	60 zł	80 zł
Opole	57 zł	95 zł
Nadnotecki	55 zł	104 zł
Słupsk	55 zł	85 zł
Biała Podlaska*	55 zł	80 zł
Kalisz*	50 zł	90 zł
Tarnobrzeg	50 zł	90 zł
Zamość	50 zł	90 zł
Nowy Sącz	50 zł	85 zł
Gdańsk	50 zł	80 zł
Katowice	50 zł	80 zł
Koszalin	50 zł	80 zł
Rzeszów	50 zł	80 zł
Przemyśl	50 zł	80 zł
Zielona Góra	50 zł	75 zł
Ciechanów	50 zł	70 zł
Suwałki	50 zł	60 zł
Kielce	45 zł	65 zł
Mazowiecki	44zł	85 zł
Szczecin	42 zł	61 zł
Poznań	40 zł	75 zł
Chełm*	40 zł	70 zł
Bydgoszcz	40 zł	70 zł
Gorzów Wlkp.	40 zł	70 zł
Piotrków Tryb.*	40 zł	60 zł
Tarnów	40 zł	60 zł
Toruń	35 zł	59 zł
Częstochowa	35 zł	45 zł
Olsztyn	20 zł	30 zł

* brak wód górskich w danym okręgu – składka niepełna, uprawniająca do łowienia z brzegu

Analiza cen i komentarz

Na czele tabeli, podobnie jak rok temu znajdują się okręgi siedlecki i wrocławski. W obu okręgach za jednodniową przyjemność wędkowania zapłacić trzeba powyżej stu złotych. Dla wielu wędkarzy może to być trudna do zaakceptowania bariera. Na końcu tabeli również bez zmian: okręgi olsztyński i częstochowski w dalszym ciągu są najtańszymi i oferują wędkowania bo bardzo atrakcyjnych cenach.

Średnia cena jednodniowej licencji na połów w wodach PZW dla osób zrzeszonych wynosi ok. 56 zł, a dla osób niezrzeszonych (w tym cudzoziemców) 90 zł. W porównaniu do średnich cen z ubiegłego roku jest to wzrost o ok. 1 zł dla zrzeszonych i ok. 5 zł dla niezrzeszonych. Na największy wzrost ceny zdecydowano w Okręgu PZW Elbląg gdzie zwiększono opłatę za dzień łowienia dla niezrzeszonych o 23 zł. Warto także zwrócić uwagę no sporą obniżkę zaoferowaną przez Okręg PZW Koszalin, gdzie cena spadła o 20 zł, zarówno dla zrzeszonych jak i niezrzeszonych wędkarzy.

Rok temu pisałem, że opłaty jednodniowe w niektórych okręgach PZW coraz trudniej traktować jako zachętę do poznania łowiska czy np. wakacyjnego wypadu nad wodę. W tej kwestii nic się nie zmieniło. Chyba że takie właśnie jest założenie, a wysokie ceny mają pełnić rolę filtra skutecznie odstraszającego „przyjezdnych” wędkarzy. Ciężko bowiem inaczej zrozumieć dlaczego tak drogie jest wędkowanie szczególnie na wodach tych mniejszych okręgów jak: Siedlce, Sieradz czy Legnica. A może występuje tu jeszcze jakaś inna zależność albo powód, którego nie dostrzegam? Być może to efekt lokalnych uwarunkowań, różnych kosztów utrzymania wód albo przyjętej polityki ochronnej, ale bez jasnego komunikatu ze strony okręgów pozostają jedynie domysły. A te, patrząc na liczby, budują dziwne wrażenie chaosu i braku spójności w skali całego PZW.

^{Zdjęcie na górze: Matt Morse on Unsplash}

Dotarł do mnie najnowszy numer „Pstrąg & Lipień” nr 75 (styczeń 2026) przygotowany przez dr. Stanisława Ciosa. W środku przeczytamy m.in. o: historii wędkarstwa na Warmii i Mazurach po 1945 roku czy zawodach wędkarskich Pucharu Ziem Północnych 2025 rozegranych na Gwdzie, Brdzie i Czernicy.

W numerze znajdują się m.in:

• „Materiały do dziejów wędkarstwa w woj. olsztyńskim (1945 – początek lat 70.)”
• „Wspomnienia wędkarskie Mariana Lachowicza (Wilno i Olsztyn)”
• „O żerowaniu szczupaków na myszach”
• „Wędkowanie w Szwecji” cz. LXXXII (Skellefteälven) i cz. LXXXIII (Byske)
• „Analiza ryb złowionych podczas Pucharu Ziem Północnych 2025” (Gwda, Brda, Czernica)

Czarci Jar, hodowla ryb i zarybienia warmińskich rzek

Największy objętościowo materiał dotyczy historii wędkarstwa w dawnym woj. olsztyńskim, opracowany na podstawie archiwalnych publikacji (w tym prasy lokalnej). Tekst opisuje realia organizacyjne oraz kontekst gospodarki rybackiej w okresie powojennym.

W tej części bardzo ciekawie przedstawia się wątek Czarciego Jaru jako miejsca związanego z planami (a później budową) zaplecza hodowlanego i zarybieniowego. Opisano m.in. „odkrycie” Czarciego Jaru w 1950 r. oraz całą historię powstania ośrodka zarybieniowego.

Istotny element rozdziału to zarybienia rzek regionu . Przytoczono relacje z zarybień takich rzek jak: Łyna (górny bieg), Pasłęka, Wadąg, część Pisy, dolna Wisła i Drwęca czy innych wód krainy pstrąga i lipienia. Ciekawostką dla czytających mogą być informacje na temat gatunków ryb wpuszczanych wówczas do rzek regionu, np. pstrąga tęczowego czy brzany.

Szwecja: Skellefteälven i Byske (części 82–83)

Dwie kolejne części cyklu „Wędkowanie w Szwecji” zawierają informacje o warunkach na rzekach, doborze terminów (np. w kontekście wylotów owadów), organizacji łowienia i wynikach.

W tekście o Skellefteälven zwraca uwagę obserwacja dotycząca stanu pysków lipieni (ślady po wcześniejszych zaczepieniach/haczykach), co autor wykorzystuje jako punkt do szerszej uwagi o presji wędkarskiej i konsekwencjach częstego „catch & release” w intensywnie użytkowanych miejscach.

W materiale o Byske pojawiają się m.in. zapisy dotyczące zawartości żołądków ryb (w tym stwierdzenie obecności narybku łososia).

Puchar Ziem Północnych 2025: liczby i wnioski z danych

Końcowy tekst to analiza wyników zawodów lipieniowych rozegranych 11–12 października 2025 r. na rzekach: Gwda, Brda i Czernica, z udziałem 36 zawodników. Chociaż złowiono niemałą liczbę 228 ryb to autor zaleca ostrożność w interpretacji wyników, wskazując na trudne warunki podczas zawodów oraz dużą rozpiętość umiejętności startujących w zawodach.

Cały numer Pstrąga i Lipienia do pobrania tutaj -> Pstrąg i Lipień 75

W 2025 roku Okręg PZW Opole przeprowadził zarybienia wód obwodów rybackich oraz wód kołowych, obejmujących łącznie ponad 8,6 tys. ha. Działania te realizowano w oparciu o operaty rybackie oraz zalecenia ichtiologiczne, przy wsparciu środków własnych i zewnętrznych. Wśród wielu użytkowanych wód PZW Opole gospodaruje również na kilkunastu rzekach o charakterze pstrągowo – lipieniowym.

Zarybienia pstrągiem potokowym

W 2025 roku pstrąg potokowy (narybek letni i jesienny) został wpuszczony do 11 rzek gospodarowanych przez PZW Opole. Najwięcej ryb trafiło do:

• Białej Głuchołaskiej – ok. 76 tys. sztuk narybku,
• Kłodnicy – 60 tys,
• Budkowiczanki i Opawy – po 30 tys. sztuk.

Mniejsze zarybienia po 20 – 25 tysięcy sztuk narybku objęły także: Osobłogę, Małą Panew, Stobrawę, Potok Pruszkowski oraz Widną.

Zarybienia lipieniem

W 2025 roku lipień został wpuszczony do trzech rzek: Białej Głuchołaskiej, Budkowiczanki i Opawy. Do tej pierwszej trafiło najwięcej narybku lipienia bo aż 26 tysięcy sztuk. To bardzo istotna próba poprawy stanu populacji lipienia w Białej Głuchołaskiej, która na przestrzeni dwóch ostatnich lat mocno ucierpiała: najpierw w wyniku zatrucia rzeki w 2023, a później w wyniku powodzi z 2024 roku.

Podsumowanie

Łącznie w 2025 roku do wód pstrągowych i lipieniowych użytkowanych przez PZW Opole trafiło około 351 tys. sztuk narybku pstrąga potokowego oraz 42,5 tys. sztuk narybku lipienia. Dane te oraz ilość zarybionych rzek pokazują skalę działań prowadzonych na wodach górskich województwa opolskiego, a ich rzeczywisty efekt – jak zawsze – będzie można ocenić dopiero w kolejnych sezonach.

Pełne zestawienie zarybień na wodach PZW Opole znajdziecie pod tym linkiem: https://opole.pzw.pl/wiadomosci/aktualnosci?active_page=10

Wody Polskie opublikowały wykaz blisko czterech tysięcy progów, jazów i stopni wodnych, które – według założeń – mogą zostać wykorzystane do rozwoju energetyki wodnej. Analiza udostępnionych danych pokazuje, że spora część z tych obiektów stanowią bardzo niskie budowle zlokalizowane na małych ciekach. Rodzi to pytanie, na ile wskazywany potencjał ma realny realny, a na ile pozostaje wyłącznie teoretycznym zapisem na papierze.

Małe elektrownie wodne na bazie istniejącej infrastruktury – wstępna ocena danych

Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie na swoich stronach opublikowało artykuł dotyczący potencjały energetyki wodnej w Polsce wraz z wykazem administrowanych obiektów hydrotechnicznych, które – według założeń – mogą zostać wykorzystane do rozwoju tejże energetyki. Zestawienie to obejmuje kilka tysięcy istniejących budowli, takich jak jazy, progi i stopnie wodne, i ma wskazywać potencjał rozwoju małych elektrowni wodnych bez konieczności budowy nowych zapór czy zbiorników.

W wykazie załączonym do publikacji Wód Polskich znajduje się 3780 obiektów hydrotechnicznych, dla których podano m.in. lokalizację, ciek, typ budowli oraz szacowaną wysokość piętrzenia. Są to obiekty bardzo zróżnicowane pod względem funkcji i wieku, jednak zdecydowaną większość stanowią proste budowle piętrzące lub stabilizujące dna rzek, takie jak: jazy, progi i niskie stopnie wodne. Zdecydowana część z nich powstała wiele lat temu i na pewno nie była projektowana z myślą o produkcji energii elektrycznej.

Analiza rozkładu wysokości obiektów pokazuje bardzo wyraźną dominację niskich budowli. Około 1/3 obiektów ma wysokość do 1 m a niemalże połowa mieści się w przedziale 1–2 m. Obiekty wyższe niż 5 m stanowią zaledwie około 2% wszystkich obiektów z zestawienia. Oznacza to, że oczekiwany potencjał hydroenergetyczny wskazany w wykazie opiera się przede wszystkim na bardzo niskich progach, których jednostkowa zdolność produkcji energii jest ograniczona.

Zestawienie obejmuje obiekty zarówno na dużych rzekach, jak i na bardzo małych ciekach. Warto jednak zwrócić uwagę, że spora liczba obiektów występuje na rzekach górskich i podgórskich będących oczywiście wodami krainy pstrąga i lipienia. Są to często rzeki o krótkim biegu i niskich przepływach. Przykładowo w wykazie znajduje się 50 obiektów na rzece Żylicy, będącym dopływem Soły o długości niewiele ponad 20 km. Jeszcze krótszym ciekiem, bo zaledwie o długości ok. 9 km, jest Homerka (dopływ Kamienicy) w Beskidzie Sądeckim, na której zlokalizowane są 43 obiekty o „potencjale hydrotechnicznym”.

Inne rzeki które mają po kilkadziesiąt obiektów wymienionych w wykazie to: Łososina, Królówka, Łękawka, Zubrzyca, Strzegomka, Bystrzyca, Kwisa.

Warto więc zauważyć że w wielu przypadkach są to rzeki krótkie, o dużym zagęszczeniu poprzecznych budowli, gdzie często pojedynczy próg występuje średnio co kilkaset metrów.

Istotnym elementem wykazu jest informacja o istnieniu przepławek. Dane pokazują, że zdecydowana większość niskich progów (≤ 2 m) nie posiada żadnych urządzeń umożliwiających migrację ryb. W skali całego zestawienia przepławki występują jedynie przy niewielkim odsetku obiektów, głównie przy wyższych stopniach

Czy tysiące małych progów to już potencjał energetyczny?

Według Wód Polskich udostępnienie niemal 4 000 lokalizacji w całym kraju może przełożyć się na roczną produkcję energii na poziomie 4,86 TWh. Nie jestem specjalistą w dziedzinie hydroenergetyki i nie podejmuję się oceny, na ile takie wartości są możliwe do osiągnięcia w praktyce. Analiza samego wykazu obiektów pokazuje jednak, że w wielu przypadkach są to małe cieki, niewielkie rzeki, często o niestabilnych przepływach rocznych, szczególnie w okresie letnim. Zwraca też uwagę duże zagęszczenie stopni wodnych na niektórych rzekach, co rodzi pytanie, czy przy barierach występujących co kilkaset metrów możliwe jest rzeczywiste wykorzystanie ich wszystkich.

Dodatkowo, w przypadku małych rzek i potoków, budowa skutecznej przepławki przy jednoczesnym wykorzystaniu progu energetycznie bywa bardzo problematyczna, a czasem wręcz niemożliwa bez istotnej przebudowy całego obiektu, co może zdecydowanie obniżyć opłacalność inwestycji.

Wnioski z przedstawionego wykazu

Opublikowany wykaz pokazuje skalę istniejącej infrastruktury hydrotechnicznej w Polsce oraz jej teoretyczne znaczenie dla energetyki wodnej. Analiza zawartych w nim danych wskazuje jednak, że potencjał ten opiera się w dużej mierze na niskich progach zlokalizowanych na niewielkich rzekach. Patrząc na te liczby – zwłaszcza na dużą liczbę niskich stopni pozbawionych przepławek – pojawia się refleksja nad zasadnością ich dalszego utrzymywania. Pozostaje pytanie, dlaczego temat ich likwidacji, udrażniania i przywracania ciągłości rzek wciąż pozostaje na marginesie.

Od powstania strony krainapstraga.pl w jej obecnej wersji minęło z końcem ubiegłego roku pięć lat. Wszystko zaczęło się od prostego pomysłu: zebrać w jednym miejscu informacje o wodach krainy pstrąga i lipienia, tak aby planowanie wyjazdu na pstrągi było łatwiejsze. Przede wszystkim jednak zamysłem było, aby stworzyć bazę, w której da się szybko znaleźć konkretne informacje: o wodzie i jej odcinkach, charakterze rzeki, obowiązujących zasadach, linkach do źródeł, a z czasem również mapach i opisach łowisk.

Od samego początku strona miała pełnić także drugą rolę: popularyzować wiedzę o rzekach, rybach i ekologii – w formie przystępnych tekstów, opartych o interesujące dane oraz konkretne, najczęściej naukowe źródła i prace badawcze.

Zainteresowanie stroną, a co za tym idzie ilość wejść, rośnie co roku w sposób stabilny. W latach 2021–2024 widoczny był regularny wzrost ruchu — średnio o około 30% rocznie. Rok 2025 nie różnił się pod tym względem specjalnie od poprzednich i ponownie odnotowaliśmy wzrost odwiedzin. W minionym roku stronę odwiedzało średnio niewiele ponad 200 osób dziennie, co w porównaniu do 2024 oznacza wzrost o około 15%. Choć nie są to liczby imponujące w skali dużych portali, warto podkreślić kolejny rok z wyraźnym, dodatnim trendem.

Najważniejszym źródłem ruchu na stronie pozostaje ruch organiczny pochodzący z wyszukiwarek, który stanowi ponad 90% wszystkich wejść. Pozostałe wizyty wynikają głównie z bezpośredniego wejścia na stronę oraz z mediów społecznościowych.

Jak zwykle szczyt popularności strony przypada na początek sezonu połowu ryb łososiowatych. Najwięcej wejść ponownie odnotowaliśmy w styczniu i lutym. Szczególnie styczeń był rekordowy — stronę odwiedziło wtedy niemal 13 tysięcy użytkowników. Najmniej wejść pojawiło się już po sezonie, w październiku i listopadzie, kiedy miesięczna liczba odwiedzin spadła do niespełna 2 tysięcy.

Google w 2025: więcej widoczności, ale nie zawsze więcej kliknięć

Analizując dane za 2025 rok, warto zwrócić uwagę na szerszy kontekst który nie dotyczy wyłącznie tej strony, lecz jest zjawiskiem obserwowanym globalnie. Coraz więcej użytkowników szukających informacji z wykorzystaniem przeglądarek korzysta dziś z odpowiedzi generowanych przez sztuczną inteligencję. W efekcie coraz większa część zapytań nie kończy się kliknięciem na link prowadzący do strony.

W statystykach widać to dość wyraźnie: strona w 2025 roku pojawia się wyżej w wynikach wyszukiwania, odpowiada na większą liczbę zapytań i obejmuje coraz szerszy zakres tematów, ale nie przekłada się to proporcjonalnie na wzrost liczby kliknięć. Można to tłumaczyć coraz powszechniejszym zjawiskiem: dla wielu użytkowników wystarcza krótka odpowiedź wygenerowana przez AI. To pokazuje jak zmienia się sposób konsumowania treści w internecie w dzisiejszych czasach i jest to problem ogólny większości stron czy portali dostarczających treści użytkownikom.

Nowe trendy – czego szukają użytkownicy

Wraz z rosnącą popularnością strony widać także zmieniające się trendy wśród wędkujących internautów i ich wyszukiwań. Coraz wyraźniej zaznacza się zainteresowanie łowiskami specjalnymi oraz licencyjnymi. W ubiegłym roku szczególnie dużo zapytań prowadzących do strony dotyczyło odcinków specjalnych na Sanie, Dunajcu i Czarnej Przemszy, ale także innych łowisk komercyjnych i licencyjnych.

Obecnie na stronie znaleźć można przede wszystkim podstawowe informacje o łowiskach — głównie cenniki i regulaminy. Naturalnie pojawia się więc pytanie: co jeszcze mogłoby się tu znaleźć? Być może więcej szczegółów dotyczących panujących warunków, dokładniejsze mapy, praktyczne wskazówki terenowe czy więcej konkretnych adresów. Chętnie poznamy Wasze pomysły i oczekiwania. Jakich informacji o łowiskach szukacie i czego, Waszym zdaniem, nadal brakuje? Zachęcamy do dzielenia się opiniami w komentarzach.

Coraz wyraźniej widać, że mniejsza liczba osób czyta artykuły publikowane na stronie. Największym zainteresowaniem niezmiennie cieszą się wykazy wód Krainy Pstrąga i Lipienia PZW, a w drugiej kolejności podstrony poszczególnych łowisk. Artykuły (posty) czyta obecnie około 15% osób odwiedzających stronę. Najchętniej czytanymi artykułami ubiegłego roku były wpis o aplikacjach wędkarskich (Aplikacje wędkarskie – czy warto je mieć w swoim telefonie?), oraz zestawienie opłat wędkarskich na rok 2025 (Ile kosztuje dzień łowienia na wodach PZW w 2025 roku).

Kraina Pstrąga to nieduży projekt rozwijany powoli acz konsekwentnie. Jak pewnie zauważyliście w ostatnich tygodniach zmienił się wygląd strony. Zrezygnowałem także (być może tymczasowo) z opcji rejestracji i logowania. Powód był prosty – prawie nikt nie korzystał z tej możliwości, więc nie było potrzeby tego dalej ciągnąć. Oczywiście w dalszym ciągu liczę na Wasze wsparcie finansowe (obecnie możliwe tylko poprzez postawienie kawki na https://buycoffee.to/krainapstraga) oraz o aktywność w kwestii dostarczania treści czy zdjęć oraz informacji, które mogą przydać się innym wędkującym na wodach krainy pstrąga. W tym celu proszę wysyłać wszelkie materiały na naszą skrzynkę mailową: admin@kontakt.krainapstraga.pl

Wody Polskie w końcu udostępniają rozwiązanie, które pozwala w prosty sposób kupić zezwolenie na wędkowanie bez konieczności drukowania dokumentów. Wystarczy telefon, dostęp do internetu i kilka minut, żeby w szybki i przyjazny sposób kupić e-zezwolenie. W porównaniu z tradycyjną metodą — przelewem, oczekiwaniem na dokument, drukowaniem zezwolenia i rejestru połowu — brzmi to wręcz rewolucyjnie.

Trudno jednak nie zadać sobie pytania: dlaczego tak późno? Żyjemy w świecie, w którym od wielu lat trwa mobilna rewolucja, a aplikacje wykorzystywane są dziś praktycznie do wszystkiego. Kapitalnym przykładem jest chociażby mObywatel, który realnie zmienił sposób załatwiania wielu codziennych spraw. Tym bardziej zastanawia więc, dlaczego tak wolno i tak niechętnie cyfryzacja wchodzi do tak popularnego w naszym kraju wędkarstwa.

Zarówno Polski Związek Wędkarski, jak i Wody Polskie przez długi czas nie oferowały narzędzia, które pozwalałoby legalnie wędkować bez konieczności drukowania zezwoleń, rejestrów połowu i innych dokumentów. Teraz ma się to w końcu zmienić. Przynajmniej na łowiskach zarządzanych przez Wody Polskie, od nowego roku do wędkowania wystarczy telefon, dostęp do internetu oraz aplikacja — albo zwykła przeglądarka, w której kupimy zezwolenie na interesujący nas akwen.

Wirtualny Informator Rzeczny – co to jest?

Nowa funkcja dla wędkarzy nie jest tak naprawdę osobną, samodzielną aplikacją. To element większego projektu, jakim jest WIR, czyli Wirtualny Informator Rzeczny. Jest to oficjalna aplikacja oraz serwis internetowy udostępniony przez Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie.

WIR działa już od kilku lat i pierwotnie był tworzony głównie z myślą o osobach korzystających z rzek — kajakarzach, żeglarzach, a także o administracji wodnej. Aplikacja oferuje m.in. mapy dróg wodnych, dane hydrologiczne, informacje o śluzach oraz inne treści związane z poruszaniem się po drogach wodnych w Polsce. Istnieje również możliwość dokonywania płatności za korzystanie z infrastruktury wodnej.

Projekt cały czas się rozwija i stopniowo zyskuje nowe funkcjonalności. Jednocześnie — patrząc choćby na dużą ilość pobrań i …dość niską ocenę aplikacji w sklepie Google Play — widać, że jego rola wydaje się bardzo istotna, ale wymaga jeszcze poprawek i większej uwagi. Mimo to jest to jedno z nielicznych narzędzi, które w jednym miejscu zbiera informacje o polskich wodach.

I właśnie pod koniec tego roku Wirtualny Informator Rzeczny poszerza swój zakres działania. Od teraz staje się także narzędziem dla wędkarzy, bo umożliwia zakup zezwoleń na połów ryb na wodach gospodarowanych przez Wody Polskie.

Nowa funkcja dla wędkarzy

Od tego roku aplikacja WIR zyskała nową funkcję, jakże istotną z punktu widzenia wędkarzy — możliwość zakupu zezwolenia na amatorski połów ryb w obwodach rybackich i na łowiskach objętych gospodarką rybacką Wód Polskich. Cały proces został zaprojektowany w taki sposób, aby można było wędkować bez konieczności drukowania dokumentów czy wykonywania ręcznych przelewów.

Zakup zezwolenia sprowadza się w praktyce do trzech kroków. W pierwszym z nich wybieramy interesujący nas Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej (RZGW). Na ten moment dostępne są wody udostępnione przez siedem RZGW: w Poznaniu, Szczecinie, Białymstoku, Bydgoszczy, Krakowie, Gdańsku oraz Lublinie. Na terenie wszystkich z nich można kupić tzw. zintegrowane zezwolenie, uprawniające do wędkowania na wszystkich wodach zarządzanych przez Wody Polskie w danym regionie. Wyjątkiem jest RZGW w Krakowie, gdzie oprócz zezwolenia zintegrowanego dostępne są także dwa dodatkowe, osobne zezwolenia — na łowiska Raba 2 oraz Świnna Poręba.

W pierwszym etapie wybieramy również okres ważności zezwolenia. Do wyboru są zezwolenia roczne oraz okresowe, w tym jednodniowe. System uwzględnia także różne stawki opłat, w tym opłatę ulgową, która przysługuje młodzieży szkolnej do 18. roku życia. Warto pamiętać, że podczas kontroli młodociany wędkarz musi posiadać przy sobie dokument ze zdjęciem potwierdzający tożsamość i wiek, np. legitymację szkolną.

W drugim kroku podajemy swoje dane: imię i nazwisko, adres e-mail oraz numer karty wędkarskiej. W kroku trzecim otrzymujemy podsumowanie wybranego zezwolenia wraz z jego pełnym kosztem. Po zaakceptowaniu regulaminu przechodzimy do płatności, które obsługiwane są przez system Przelewy24. Oznacza to możliwość zapłaty zarówno klasycznym przelewem internetowym, jak i BLIKIEM.

Moja ocena aplikacji

Moim zdaniem aplikacja, przy swoim dość minimalistycznym podejściu, spełnia swoją podstawową funkcję. A tak naprawdę chodzi tu tylko o jedno — żeby wędkarz mógł jak najszybciej i jak najprościej kupić zezwolenie, a potem bez stresu zacząć wędkować.

Z własnego doświadczenia wiem, że w wielu przypadkach zakup zezwoleń online kończy się na teorii. Szczególnie jeśli chodzi o wody Polskiego Związku Wędkarskiego. Cóż z tego, że można zapłacić przez internet, skoro na końcu i tak trzeba wydrukować zezwolenie albo rejestr połowu? W praktyce jest to często niemożliwe — będąc na wyjeździe, na wakacjach czy spontanicznym wypadzie nad wodę. Jak w takiej sytuacji wydrukować dokumenty? To rozwiązania zupełnie oderwane od realiów.

Właśnie dlatego pomysł aplikacji, która nie wymaga drukowania czegokolwiek, a w przypadku kontroli ogranicza się do pokazania dokumentu z kodem QR w telefonie, uważam za idealny. Sam fakt, że taka aplikacja powstała, jest prosta w obsłudze i nie narzuca wędkarzowi dodatkowych formalności, już bardzo podnosi jej ocenę.

Jeśli chodzi o wygląd i obsługę, aplikacja jest maksymalnie prosta i czytelna — w zasadzie nie ma się tu do czego przyczepić. Warto jednak zaznaczyć, że inaczej działa wersja przeglądarkowa, a inaczej aplikacja mobilna. Testowałem WIR zarówno w przeglądarce Chrome na telefonie, jak i w aplikacji pobranej ze sklepu. Zdecydowanie lepiej działa ta druga. Wersja przeglądarkowa nie zawsze poprawnie wyświetla wszystkie elementy, dlatego jeśli ktoś planuje korzystać z WIR w praktyce nad wodą, polecałbym po prostu zainstalować aplikację na telefonie.

Muszę się jednak przyznać, że nie sprawdziłem jak aplikacja sprawuje się już po zakupie zezwolenia. Na to przyjdzie jeszcze czas, już w najbliższym sezonie. Mam nadzieję, że do tego czasu niektóre z brakujących funkcji czy niedociągnieć zostanie uzupełnionych i poprawionych.

A czy da się to jeszcze rozwinąć? Zdecydowanie tak. Najważniejszą funkcją, której dziś brakuje, jest czytelna mapa łowisk zarządzanych przez Wody Polskie. Taka, która w prosty sposób pokaże, gdzie faktycznie możemy wędkować po zakupie zezwolenia. Co ciekawe, mapa w WIR już istnieje, ale brakuje w niej warstwy wskazującej konkretne łowiska wędkarskie. Moim zdaniem to właśnie ten element powinien być pierwszym kierunkiem dalszego rozwoju aplikacji.

Podsumowanie

Zawsze cieszą mnie rozwiązania, które realnie ułatwiają życie wędkarzom. Choć sam wędkuję raczej sporadycznie, to dość często zdarza mi się łowić w różnych częściach kraju i właśnie wtedy najbardziej dawały się we znaki wszystkie utrudnienia związane z zakupem zezwoleń oraz formalnościami, które trzeba spełnić jeszcze przed pierwszym rzutem wędki. Drukowanie dokumentów, szukanie regulaminów, niejasne zasady — to wszystko potrafi skutecznie zniechęcić.

Dlatego każdą taką aplikację witam z dużą sympatią. Uważam, że najwyższy czas, aby wędkarze mieli po prostu łatwiej, jeśli chodzi o zakup zezwoleń. Brak prostych i nowoczesnych narzędzi bardzo często odstrasza potencjalnych użytkowników od legalnego wędkowania i spełniania wszystkich formalnych wymogów.

Oczywiście zawsze można chcieć więcej. Aplikacje takie jak WIR powinny się rozwijać i być stale udoskonalane. Mam też nadzieję, że w tym samym kierunku pójdzie Polski Związek Wędkarski oraz jego okręgi — nie tylko oferując zakup zezwoleń online, co już w jakiejś formie istnieje, ale przede wszystkim eliminując konieczność drukowania dokumentów. Idealny scenariusz jest prosty: wystarczy telefon, dostęp do internetu i aplikacja. I właśnie w tę stronę, moim zdaniem, powinno to wszystko zmierzać.

Hiszpania nie wszystkim kojarzy się z pstrągowymi rzekami, a jednak to właśnie tam zachowała się jedna z najbogatszych genetycznie populacji pstrąga potokowego w Europie. Cztery rodzime linie, w tym jedna endemiczna, dziś mierzą się z presją zmian klimatu i wieloletnich zarybień.

Czy Hiszpania rzadko kojarzy się z pstrągowymi zimnymi rzekami? Chyba niekoniecznie. Przynajmniej nie w pierwszym momencie. Hiszpania to przede wszystkim wakacyjne klimaty, słońce i plaża a wędkarsko to przede wszystkim chyba rzeka Ebro i rekordowe sumy czy też ogromne karpie. Tymczasem Salmo trutta – pstrąg potokowy – jest tam rodzimym, zimnolubnym gatunkiem łososiowatym, silnie związanym z górskimi i podgórskimi regionami kraju. Od dziesięcioleci stanowi on podstawę rekreacyjnego wędkarstwa i lokalnej turystyki, która w wielu rejonach górskich realnie wspiera funkcjonowanie małych społeczności.

Jednakże presja na iberyjskie pstrągi rośnie. Zarządzający lokalnymi wodami oraz wędkarze coraz częściej dostrzegają konieczność ochrony i zachowania rodzimych pul genowych, aby zapewnić długoterminowe przetrwanie populacji, a tym samym utrzymanie dochodów związanych z ich eksploatacją wędkarską. Populacje pstrąga z południowoeuropejskich półwyspów skupiają znaczną część zmienności genetycznej tego gatunku, co jest wynikiem ich ciągłej dywersyfikacji podczas plejstoceńskich zmian klimatycznych. Na Półwyspie Iberyjskim populacje pstrąga charakteryzują się złożoną historią ewolucyjną.

W odpowiedzi na narastające zagrożenia dla tych unikalnych populacji powstał projekt CONSIBERTROMICS – trzyletnie przedsięwzięcie badawcze, którego celem jest zrozumienie znaczenia tego zróżnicowania genetycznego i ocena odporności iberyjskich pstrągów na presję środowiskową.

Linie pstrągów potokowych w Hiszpanii

Populacje pstrąga potokowego na Półwyspie Iberyjskim wyróżniają się wyjątkowo złożoną historią ewolucyjną. Obejmuje ona zarówno długotrwałą izolację w poszczególnych dorzeczach, jak i wtórne kontakty między odmiennymi liniami, co doprowadziło do powstania lokalnych przystosowań i wysokiego poziomu endemizmów genetycznych.

W rzekach Hiszpanii występują cztery rodzime linie pstrąga potokowego:

• linia atlantycka (AT),
• linia śródziemnomorska (ME),
• linia adriatycka (AD),
• linia Duero (DU) – endemiczna, ograniczona wyłącznie do Półwyspu Iberyjskiego.

Ich rozmieszczenie nie jest przypadkowe. W zlewiskach śródziemnomorskich dominuje mozaikowy układ linii adriatyckiej i śródziemnomorskiej, które często są silnie ze sobą wymieszane. Z kolei w dorzeczach Duero i Miño linie atlantycka oraz Duero występują obok siebie, lecz bez pełnego nakładania się zasięgów. Kluczowe znaczenie dla przetrwania pstrąga mają górne biegi rzek, Pireneje (linia śródziemnomorska oraz linia adriatycka) oraz Góry Kantabryjskie (głównie linia atlantycka), gdzie chłodna i dobrze natleniona woda wciąż zapewnia odpowiednie warunki do życia. Wiele iberyjskich populacji pstrąga potokowego funkcjonuje dziś jako niewielkie, odizolowane populacje, silnie związane z konkretnymi dopływami i krótkimi odcinkami rzek.

Projekt CONSIBERTROMICS – po co i w jakim celu?

Projekt CONSIBERTROMICS powstał jako odpowiedź na gwałtowne straty bioróżnorodności w hiszpańskich ekosystemach słodkowodnych, które od lat 70. XX wieku należą do najszybciej degradujących się środowisk na świecie. Pstrąg potokowy w Hiszpanii znajduje się w szczególnie trudnej sytuacji, ponieważ jego występowanie ogranicza się głównie do górnych biegów rzek, najbardziej wrażliwych na wzrost temperatury i spadek przepływów. Jednocześnie hiszpańskie populacje pstrąga charakteryzują się jedną z największych różnorodności genetycznych w Europie, obejmując cztery głęboko rozdzielone linie ewolucyjne. Paradoksalnie,mimo tej wyjątkowości, wciąż są one formalnie traktowane jako jeden gatunek, co utrudnia ich skuteczną ochronę.

Punktem wyjścia projektu CONSIBERTROMICS była obserwacja, że niekontrolowane zarybianie pstrągiem pochodzenia nierodzimego oraz postępujące zmiany klimatu prowadzą do stopniowego zaniku lokalnych pul genowych. Problemem nie jest więc wyłącznie spadek liczebności ryb, lecz niszczenie ich unikalnej puli genetycznej.

Główne cele projektu CONSIBERTROMICS to:

• określenie historycznej wartości adaptacyjnej różnic genomowych pomiędzy iberyjskimi liniami pstrąga,
• zbadanie roli ekspresji genów i mechanizmów epigenetycznych w odporności populacji na zmiany środowiskowe,
• identyfikacja wariantów genetycznych istotnych dla adaptacji do lokalnych warunków hydrologicznych i klimatycznych.

Wyniki projektu

Dotychczasowe wyniki projektu potwierdzają, że iberyjskie populacje pstrąga potokowego należą do najbogatszych genetycznie w Europie. Badania DNA w pełni potwierdziły odrębność czterech linii iberyjskich, oraz wyraźnie rozdzielają populacje wschodnie od atlantyckich i śródziemnomorskich.

Analizy wskazują również, że hybrydyzacja z populacjami nierodzimymi oraz ocieplanie się klimatu stanowią obecnie dwa najpoważniejsze zagrożenia dla trwałości tych linii. Jednocześnie projekt dostarcza podstaw do opracowania prostych i relatywnie tanich narzędzi molekularnych, które mogą być wykorzystane w monitoringu dzikich populacji i w praktycznym zarządzaniu populacjami pstrągów oraz zapewne innych gatunków ryb.

Strona projektu: https://www.consibertromics.com/en

Zdjęcie na górze: Jon Sailer on Unsplash

Po ponad stu latach przerwanej ciągłości migracyjnej rzeka Klamath znów stała się znowu drożna dla ryb wędrownych. Jesienią 2025 roku łososie Chinook dotarły setki kilometrów w górę rzeki – do miejsc, gdzie nie widziano ich od początku XX wieku. Usunięcie czterech zapór otworzyło jeden z największych w Ameryce Północnej systemów tarliskowych, a pierwsze obserwacje pokazują, że ryby nie tylko wróciły, ale faktycznie zaczęły z niego korzystać.

Rzeka Klamath: powrót ryb po usunięciu tam

Jesienią 2025 roku pojawiły się pierwsze realne i jakże oczekiwane efekty największego w historii usunięcia tam na rzece – projektu, który połączył dolny i górny bieg Klamath po ponad stu latach. Cztery tamy utworzone w celu obsługi elektrowni wodnych: Iron Gate, Copco 1, Copco 2 i J.C. Boyle zostały zlikwidowane w 2024 roku w ramach kompleksowego programu demontażu, który trwał kilka sezonów i był prowadzony we współpracy stanów Oregon i Kalifornia, lokalnych plemion rdzennej ludności oraz przedsiębiorstwa PacifiCorp. Udrożnienie rzeki kosztowało setki milionów dolarów, a prace zostały ukończone przed pierwotnym terminem. Dzięki temu udostępniono ponad 500 km bieżących wód, potencjalnych terenów tarłowych, które historycznie były wykorzystywane przez ryby wędrowne.

Najważniejszym wskaźnikiem sukcesu projektu jest skala powrotu ryb. Już tej jesieni roku 2025 stwierdzono, że dorosłe łososie Chinook (Oncorhynchus tshawytscha) pokonały uprzednio niedostępną trasę i dotarły w górę biegu rzeki ku historycznym tarliskom. Śledzone radioznacznikami osobniki przemierzyły niemal 500 km od oceanu, przez nowe wolne koryto rzeki aż do środkowego Oregonu, gdzie wpadają rzeki Wright Creek, Sprague River i Williamson River – części historycznej tarliskowej strefy, od której ryby były odcięte przez ostatnie 100 lat. Łososie Chinook zostały zaobserwowane w miejscach, gdzie nie widziano ich od początku XX wieku, np. w okolicach miasta Chiloquin i w dopływach górnej części dorzecza.

Poza łososiami Chinook, z otwarcia trasy migracyjnej mogą skorzystać także przedstawiciele innych gatunków anadromicznych: pstrąga tęczowego (Oncorhynchus mykiss), łososia coho (Oncorhynchus kisutch) oraz minoga pacyficznego (Pacific lamprey) – wszystkie te gatunki historycznie korzystały z rozległych tarlisk powyżej dawnych tam. Choć dane monitoringu z 2025 roku dotyczą głównie Chinooków, specjaliści podkreślają, że likwidacja tam daje również szansę na odbudowę innych populacji wędrownych w przyszłych sezonach.

Sezon tarłowy Chinooków przypada zwykle późnym latem i jesienią. Pierwsze tegoroczne obserwacje ryb w górnym dorzeczu przypadły na październik. Monitoring prowadzony przez służby stanowe i plemienne wykazał kilka tysięcy dorosłych osobników wracających w górę rzeki – stwierdzono ponad 10 000 ryb powyżej dawnych tam, co jest liczbą znacznie większą niż spodziewano się dopiero w pierwszym pełnym sezonie po udrożnieniu koryta.

Usunięcie tam na rzece Klamath to wydarzenie, które obserwowano na całym świecie, nie tylko jako lokalny projekt ekologiczny, ale również jako ważny krok w traktowaniu dużych rzek i ich funkcji migracyjnych. Miejmy nadzieję, że pozytywne efekty tego projektu — w postaci odtworzenia dostępu do tarlisk i przywrócenia funkcji biologicznych dla kluczowych i zagrożonych gatunków — zostaną także dostrzeżone i zainspirują działania na innych rzekach, również w Europie.

Zdjęcie na górze: Rzeka Klamath, Bureau of Land Management Oregon and Washington from Portland via Wikimedia Commons

W dorzeczu rzeki Parsęta oficjalnie rozpoczęto realizację projektu LIFE for RIVERS — jednego z największych przedsięwzięć renaturyzacyjnych dotyczących rzek w Polsce. Projekt, współfinansowany przez Unię Europejską w ramach programu LIFE, zaplanowano na siedem lat i obejmuje Parsętę wraz z jej dopływami.

Spotkanie inaugurujące projekt

Realizacja projektu została zainaugurowana spotkaniem partnerów połączonym z wizją terenową, podczas którego omówiono główne założenia działań, podział ról oraz priorytety na pierwsze lata realizacji. Spotkanie miało charakter roboczy i zapoczątkowało długofalową współpracę instytucji samorządowych, naukowych i organizacji pozarządowych na rzecz odbudowy ciągłości ekologicznej rzeki.

Najważniejsze cele

Projekt LIFE for RIVERS koncentruje się przede wszystkim na:

• przywróceniu drożności migracyjnej rzeki Parsęty i jej dopływów (na osi morze–rzeka–dopływy),
• poprawie warunków rozrodu ryb takich jak troć wędrowna, lipień, głowacz białopłetwy oraz minogi,
• odtworzeniu populacji łososia atlantyckiego poprzez działania siedliskowe, ochronne i zarybieniowe,
• renaturyzacji siedlisk nadrzecznych, w tym mokradeł i lasów łęgowych,
• zaangażowaniu lokalnych społeczności, m.in. poprzez powołanie ochotniczych Strażników Parsęty wspierających ochronę rzeki i przeciwdziałanie kłusownictwu.

Partnerzy i znaczenie projektu

Liderem przedsięwzięcia jest Związek Miast i Gmin Dorzecza Parsęty. Projekt realizowany jest we współpracy z kluczowymi partnerami, wśród których znajdują się m.in.:
Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie, WWF Polska, SGGW – Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, Instytut Rybactwa Śródlądowego im. Stanisława Sakowicza, Instytut Oceanologii PAN, Universidade de Vigo oraz Blue Rivers Foundation.

LIFE for RIVERS nie jest pojedynczym działaniem, lecz kontynuacją wieloletnich prac prowadzonych w dorzeczu Parsęty. Jego celem jest trwałe przywrócenie funkcji ekologicznych rzeki oraz stworzenie modelowych rozwiązań, które w przyszłości mogą być wdrażane także w innych zlewniach w Polsce i Europie.

Naukowcy z krajów nordyckich z imponującą regularnością dostarczają nowych obserwacji dotyczących ryb łososiowatych. Badania zachowań troci, łososi i pstrągów od lat należą tam do najważniejszych kierunków ichtiologii. Dziś proponuję przyjrzeć się najnowszym wynikom monitoringu smoltów w norweskiej rzece Ervika, gdzie zbadano, w jaki sposób młode ryby opuszczają rzekę i spływają do morza.

Kiedy smolty ruszają do morza?

Smolt to młody łosoś lub troć znajdujący się w kluczowym momencie życia — tuż przed rozpoczęciem wędrówki do morza. Zwykle są to ryby w wieku 1–3 lat, choć trocie częściej schodzą jako osobniki starsze (nawet 3-letnie), a łososie częściej jako dwulatki.

W tym okresie u ryb dochodzi do tzw. smoltowania, czyli szeregu zmian fizjologicznych polegających w skrócie na przejściu z „trybu słodkowodnego” na „morski”. Zmienia się ich ubarwienie, praca skrzeli, gospodarka jonowa oraz zachowanie.

Te wszystkie zmiany wiążą się z nadejściem krótkiego, najczęściej kilkutygodniowego okresu, w którym smolt musi opuścić rzekę. Ten moment może mieć znaczny wpływ na przeżycie — zbyt wczesna lub zbyt późna migracja może oznaczać śmierć. Nic więc dziwnego, że ryby wykształciły precyzyjne strategie pozwalające minimalizować ryzyko.

Gdzie i jak przeprowadzono badania?

Większość dotychczasowych badań migracji smoltów opierało się na znakowaniu ryb, łapaniu ich w pułapki lub telemetrycznym śledzeniu niewielkich prób. Wszystkie te techniki mogły wpływać na naturalne zachowanie ryb: stres, kontakt z pułapką, transport czy implantacja nadajnika zmieniają bowiem sposób poruszania się i aktywność. Do tej pory brakowało całkowicie bezinwazyjnych badań, które pokazałyby zachowanie smoltów.

Autorzy pracy opublikowanej w „Frontiers in Marine Science” , naukowcy z Departamentu Nauk o Życiu w Scandinavian Nature Surveillance należącej do DNV (Det Norske Veritas), postanowili więc wykorzystać monitoring wideo, aby poznać:

• jak wygląda ich rytm dobowy,
• czy migracja rzeczywiście odbywa się głównie nocą,
• czy oba gatunki wybierają podobną strategię,
• jak zmienia się to wszystko w trakcie sezonu.

To pierwsze tak duże badanie migracji naturalnych populacji smoltów łososia i troci oparte wyłącznie na obserwacji.

Badania prowadzono w rzece Ervika na zachodnim wybrzeżu Norwegii, na odcinku zlokalizowanym tuż przed ujściem do morza. To miejsce idealnie nadaje się do rejestracji ryb na „ostatniej prostej”, gdy już opuszczają rzekę, ale jeszcze nie weszły w słoną wodę.

W latach 2021–2023 działał tam zestaw kamer podwodnych rejestrujących zachowanie ryb 24 godziny na dobę. Dzięki temu udało się uchwycić każdy moment przejścia. Zebrano do analizy imponujący materiał: 19 238 zarejestrowanych smoltów w ciągu trzech sezonów. Obraz wideo zestawiono z danymi środowiskowymi — natężeniem światła, temperaturą i przepływem. To pozwoliło z dużą precyzją ocenić, jakie czynniki wywołują lub tłumią migrację.

Co naprawdę wykazały obserwacje?

Pierwszą i najważniejszą obserwacją było wyraźne natężenie migracji smoltów po zmierzchu. Potwierdziło to wcześniejsze hipotezy, ale dopiero tu udało się to wykazać na tak dużą skalę. Zarówno łososie, jak i trocie wybierały godziny nocne jako główny czas migracji. Wraz z zapadaniem zmroku liczba spływających ryb gwałtownie rosła, a w ciągu dnia spadała do minimum.

Autorzy opracowania tłumaczą to ochroną przed drapieżnikami — w ciemności ryby są mniej widoczne dla ptaków, ssaków i większych drapieżników rybich. Wyniki sugerują, że spływanie nocą jest dla smoltów naturalną strategią najbezpieczniejszego przedostania się w stronę morza.

Inna ciekawa obserwacja dotyczy zmian zachowania w trakcie sezonu. Na początku wiosny, gdy ryby dopiero zaczynają migrować, ich zachowanie jest bardzo silnie związane ze światłem. Migracja odbywa się prawie wyłącznie nocą. Jednak z każdym kolejnym tygodniem zależność ta stopniowo słabnie. Im krótsza noc tym częściej smolty zaczynają przemieszczać się również w dzień.

To prawdopodobnie wynik naturalnej presji czasowej: okno migracyjne nie trwa długo, a ryby, które „spóźnią się”, mogą nie przeżyć wędrówki. Innymi słowy: im bliżej morza i im później w sezonie, tym większa determinacja i mniejsza ostrożność smoltów.

Podsumowanie

Badanie z rzeki Ervika było według autorów najbardziej precyzyjnym w historii obserwacji smoltów w ich naturalnym środowisku. Dzięki ciągłemu i rozciągniętemu w czasie monitoringowi udało się uchwycić tysiące osobników i pokazać prawdziwy, niewymuszony rytm ich migracji.

Najważniejsze wnioski są dwa:

1. Smolty łososia i troci migrują przede wszystkim nocą, wykorzystując ciemność jako ochronę przed drapieżnikami.
2. Zależność od światła zmniejsza się wraz z postępem sezonu, co może wynikać z presji czasu i konieczności zakończenia migracji przed końcem okna ekologicznego.

Badanie dostarcza nie tylko wiedzy o samym zachowaniu ryb, ale także wskazuje, jak ważne jest zrozumienie dynamiki ich migracji, co można wykorzystać w przyszłym planowaniu działań ochronnych czy ocenie stanu populacji.

Dla zainteresowanych podaję link do omówionego artykułu naukowego: https://www.frontiersin.org/journals/marine-science/articles/10.3389/fmars.2025.1716743/full

Zdjęcie na górze: Jon Sailer on Unsplash

Choć karp od lat króluje na polskich stołach wigilijnych, coraz więcej z nas sięga w tym czasie po inne ryby. Dla wielu drugim wyborem staje się łosoś, ale tuż obok niego coraz śmielej wciska się pstrąg tęczowy – dostępny, niedrogi i łatwy w przygotowaniu. Czy będzie to przyszłość naszych wigilijnych stołów? Czy tęczak będzie w stanie zdetronizować karpia? Nie odpowiemy na te pytania, ale przytoczymy kilka liczb które pokazują jego coraz mocniejszą pozycję na rynku.

Oczywiście, podobnie jak i karp, pstrąg na świątecznych talerzach w całości pochodzi z hodowli, a Polska jest jednym z czołowych producentów w Europie. Jest to wynik nie tylko kulinarnego trendu, ale część większej zmiany: rozwoju akwakultury i nowego podejścia do pozyskiwania ryb. I to nie tylko u nas – Eurostat pokazuje, że pstrąg (głównie tęczowy) to najcenniejszy gatunek w unijnej akwakulturze. W 2023 r. odpowiadał za 17,7% wartości całej produkcji w UE, a pod względem masy za 15,8% (drugi po małżach).

Nasz czy nie nasz pstrąg.

Pstrąg tęczowy (Oncorhynchus mykiss) to łososiowata ryba pochodząca z Ameryki Północnej, która zrobiła globalną karierę jako gatunek hodowlany. W Europie stał się jednym z filarów produkcji ryb słodkowodnych a jego główne zalety w hodowli to szybkie przyrosty oraz mniejsze wymagania od naszego europejskiego pstrąga potokowego.

Z danych Eurostatu wynika, że unijna akwakultura w 2023 r. wytworzyła ok. 1,1 mln ton (wartość ok. 4,8 mld euro), a pstrąg był jej najcenniejszym gatunkiem. EUMOFA (Europejskie Obserwatorium Rynku Rybołówstwa i Akwakultury) podaje, że w 2021 r. UE wyprodukowała 190 150 ton pstrąga, głównie pstrąga tęczowego, o wartości 691 mln euro – był to szczyt dekady zarówno w wolumenie, jak i wartości.

A gdzie produkuje się go najwięcej? Ponad połowa unijnej produkcji pstrąga koncentrowała się w 2021 r. we Włoszech, Francji i Danii (odpowiednio 22%, 18% i 14% wolumenu). Polska znajduje się także w grupie największych producentów UE, a branża pstrągowa jest u nas bardzo mocno rozwinięta. EUMOFA wskazuje, że w 2021 r. polska produkcja pstrąga wyniosła 19 298 ton. Z kolei wg danych branżowych SPRŁ (Stowarzyszenia Producentów Ryb Łososiowatych) znajdziemy informację, że maksymalny potencjał produkcji w 2023 r. to ok. 20,62 tys. ton (na podstawie biomasy i wskaźników krotności biomasy).

Jak wygląda hodowla pstrąga tęczowego?

Pstrąg tęczowy jako ryba łososiowata jest z całą pewnością bardziej wymagająca od np. karpia jeśli chodzi o jakość wody. Przede wszystkim potrzebuje chłodniejszej, dobrze natlenionej wody. W hodowli stosuje się różne metody: przepływowe stawy ziemne, betonowe koryta czy też wygrodzone specjalne baseny w słodkiej wodzie. Główne wyzwania dla hodowli pstrągów tęczowych to:

Ucieczki i środowisko – Pstrągi jako ryby dość mobilne i lubiące nurt czasami uciekają. Ucieczki pojedynczych ryb nie są szkodliwe, ale już np. zniknięcie ze stawu znajdującego się na niewielkim cieku, może znacznie wpłynąć na lokalny ekosystem. Na szczęście pstrągi tęczowe nie krzyżują się z naszym pstrągiem potokowym i bardzo niechętnie przystępują do tarła w naszych rzekach.

Zdrowie i bioasekuracja – Łososiowate łatwo łapią choroby, więc trzeba dbać o sanitarny rygor. Dobre warunki hodowlane i odpowiednia dieta wzmacniają ich naturalną odporność, ale trzeba też zaznaczyć, że pstrąg tęczowy jest rybą raczej dość odporną.

Woda i pogoda – Za ciepła woda czy spadki jakości to stres dla ryb i straty. Tęczak jest bardziej tolerancyjny na wyższą temperaturę niż pstrąg potokowy. Przyjmuje się, iż pstrągi tęczowe wytrzymują temperaturę do 25°C, przy czym za optymalną temperaturę dla ryb łososiowatych należy uznać 14–18°C.

Pstrąg tęczowy a inni łososiowaci – porównanie hodowli w Polsce

W Polsce hodujemy kilka gatunków łososiowatych. Na podstawie danych SPRŁ za 2022 r. widzimy jednak, że pstrąg tęczowy jest ewidentnie liderem:

• Pstrąg tęczowy: ~22 264 tony (absolutny lider),
• Pstrąg źródlany: ~359 ton,
• Palia/arctic char: ~776 ton,
• Troć/pstrąg potokowy: ~66 ton,
• Łosoś hodowlany: ~9 ton.

Jak widać tęczak to większość produkcji – reszta to margines. Nasz rodzimy pstrąg potokowy jest znacznie mniej popularny głównie ze względu na trudność w jego hodowli i wolniejsze przyrosty masy ciała. W praktyce bardzo trudno dostać w sklepie pstrąga potokowego i numerem jeden w sprzedaży jest pstrąg tęczowy.

Dlaczego tęczak staje się coraz bardziej popularny (przed świętami) ?

Czy karp dalej rządzi na polskich wigilijnych stołach? Chyba tak, trudno bowiem zmienić siłę przyzwyczajenia i tradycji. Polacy jednak coraz częściej zaczynają eksperymentować i dlatego chętniej wybierają inne ryby. Pstrąg tęczowy jest więc naturalnie jednym z kolejnych wyborów.

Tęczak stał się dla części konsumentów „kompromisem”: ryba wciąż klasyczna, hodowana w Polsce, ale jednak zupełnie inna smakowo, o mniej intensywnym zapachu, bardzo łatwa do przyrządzenia. Także cena i dostępność powodują, że coraz chętniej po nią sięgamy.

Do tego dochodzi jeszcze wygodny rozmiar porcyjny – ryba idealnie pasuje na patelnię czy do piekarnika, bez zbędnego czyszczenia i porcjowania w domu. W grudniowym szczycie zakupowym sieci handlowe mocno promują tęczaka w akcjach świątecznych, co dodatkowo zachęca tych, którzy szukają czegoś świeższego i mniej „karpio-podobnego”. W efekcie pstrąg tęczowy nie tylko zyskuje na popularności przed Wigilią, ale powoli staje się stałym elementem polskich stołów przez cały rok.

Zdjęcie na górze: Eugene Samarin on Unsplash

W Okręgu PZW Częstochowa zniesiono obowiązujący dotąd zakaz zabierania lipienia. Informację jako pierwsi przekazali członkowie Jurajskiego Salmoklubu, którzy z żalem poinformowali, że w nowym zezwoleniu na 2026 rok ponownie dopuszczono pozyskanie tej ryby.

Zgodnie z przyjętą Uchwałą nr 21/2025 z dnia 4 listopada 2025 r., w przyszłorocznym zezwoleniu wprowadzono limity:
do 2 lipieni na dobę oraz do 5 sztuk miesięcznie.

Decyzja budzi szczególne kontrowersje, ponieważ to właśnie Salmoklub był inicjatorem wcześniejszego całkowitego zakazu zabierania lipienia — rozwiązania, które miało chronić mocno osłabione populacje tej ryby na jurajskich rzekach. Klub podkreśla, że obecny krok oznacza rezygnację z jednego z nielicznych narzędzi realnej ochrony gatunku.

Pod postem pojawiło się wiele emocjonalnych komentarzy wędkarzy, wyrażających rozczarowanie i ironię wobec nowych zasad. Część użytkowników przypomina dawne, bogate w lipienie odcinki rzek okręgu, które dziś — jak twierdzą — praktycznie opustoszały. W komentarzach przewija się obawa, że dopuszczenie zabierania ryb doprowadzi do ostatecznej zagłady tej ryby w jurajskich rzekach na których gospodaruje PZW Częstochowa.

Decyzja Zarządu Okręgu wprowadzająca nowy limit połowu rozpoczyna więc szeroką dyskusję o przyszłości lipienia na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej i o kierunku, w jakim powinna zmierzać lokalna „gospodarka rybacka”. Warto też w tym miejscu przypomnieć jak w 2025 roku wyglądała ochrona lipienia na wodach PZW – zachęcam do zapoznania się z zasadami połowu tej ryby w kończącym się już roku: https://krainapstraga.pl/post/czy-znasz-zasady-polowu-lipienia-w-polsce.

Europejskie Centrum Renowacji Rzek (ECRR) publikuje swoją Strategiczną Propozycję na lata 2025–2027, przedstawiającą wieloletni plan mający na celu wzmocnienie działań renaturyzacyjnych dla rzek w całej Europie.

European Centre for River Restoration – czym jest ECRR?

European Centre for River Restoration (ECRR) to europejska sieć instytucji i organizacji zajmujących się odbudową rzek. Powstała w 1999 roku, w odpowiedzi na wdrażanie Ramowej Dyrektywy Wodnej, która poprawiła jakość wód, ale w niewielkim stopniu dotykała kwestii faktycznej odbudowy ekosystemów rzecznych.

ECRR nie realizuje inwestycji w terenie a raczej działa jako patron i promotor pozytywnych działań związanych z renaturyzacją rzek. Jego rolą jest:

• łączenie nauki, praktyki i administracji,
• gromadzenie oraz porządkowanie wiedzy o renaturyzacji rzek,
• wspieranie instytucji we wdrażaniu europejskich regulacji środowiskowych.

Organizacja funkcjonuje jako „sieć sieci” – zrzesza krajowe centra renaturyzacji rzek, agencje środowiskowe, instytuty badawcze, naukowców i organizacje pozarządowe z całej Europy, zachowując przy tym neutralną, ekspercką pozycję.

Strategia ECRR na lata 2025–2027

W 2025 roku ECRR opublikowało dokument „Ecological River Restoration – A Proposition”, będący strategią działań na lata 2025–2027. Dokument ten nie jest planem inwestycyjnym, lecz mapą kierunków, w jakich ECRR zamierza wspierać odbudowę rzek w Europie, zwłaszcza w kontekście realizacji zaleceń nowego prawa – Nature Restoration Law.

W strategii wskazano kilka kluczowych obszarów:

• Wsparcie wdrażania Nature Restoration Law, w tym głównego cel przywrócenia co najmniej 25 000 km rzek do stanu swobodnego przepływu do 2030 roku.
• Rozwijanie narzędzi i wytycznych pomagających planować i oceniać projekty renaturyzacyjne.
• Wymianę wiedzy między krajami, aby państwa nie powielały tych samych błędów przy odbudowie rzek.
• Budowanie społeczności praktyków – od administracji wodnej, przez naukowców, po organizacje społeczne.
• Utrzymywanie i rozwój baz wiedzy – przykładem może być RiverWiki, portal gromadzący informacje o projektach renaturyzacyjnych z całej Europy.

Strategia jasno podkreśla, że odbudowa rzek nie powinna polegać na punktowych działaniach, lecz na przywracaniu ciągłości ekologicznej i naturalnych procesów w skali całych zlewni.

Co ECRR faktycznie robi i jaki ma wpływ na europejskie rzeki?

Choć ECRR nie prowadzi prac w terenie, jego wpływ na politykę i praktykę renaturyzacji rzek w Europie jest realny.

Do najważniejszych osiągnięć i obszarów działalności należą:

• współtworzenie wytycznych dotyczących rzek swobodnie płynących,
• udział w pracach doradczych przy dokumentach Komisji Europejskiej,
• rozwój portalu RiverWiki – jednej z największych europejskich baz projektów odbudowy rzek,
• udział w projektach badawczo-wdrożeniowych UE (m.in. LIFE, HORIZON),
• inicjowanie dyskusji, które doprowadziły do powstania European Open Rivers Programme.

ECRR zrzesza dziś m.in.:

• krajowe agencje środowiskowe (Francja, Finlandia, Norwegia, Szwecja),
• centra renaturyzacji rzek z Wielkiej Brytanii, Włoch, Hiszpanii i Portugalii,
• instytuty badawcze, w tym SGGW w Warszawie,
• organizacje zajmujące się zarządzaniem dorzeczami i mokradłami w skali międzynarodowej.

ECRR pełni więc rolę europejskiego zaplecza wiedzy dla odbudowy rzek.

Zdjęcie na górze: Blaz Erzetic on Unsplash

Co roku przed Wigilią w mediach i clickbaitowych artykułach powraca temat „rybich pasożytów”. W mediach pojawiają się materiały o tasiemcach, egzotycznych stonogach, a w ostatnim czasie dużo jest o o słynnym pasożycie, który zjada i zastępuje rybi język. W efekcie wiele osób zaczyna się zastanawiać, czy ryby – także te nasze polskie, które trafiają na świąteczny stół – są bezpieczne.
Odpowiedź jest prosta: tak, nasze ryby mogą mieć pasożyty – bo to naturalna część ich życia w środowisku wodnym. Nie oznacza to jednak, że ryby są niebezpieczne dla człowieka.

Śnięte ryby, chore ryby, ryby dziwnie pływające czy niepokojąco wyglądające – często słyszymy w mediach o różnych nieprzyjemnych przypadkach, które dotykają mieszkańców rzek, jezior czy niewielkich stawów. Przyducha, skażenie czy np. tzw. „złota alga” – powodów chorych czy padających ryb może być wiele. Mniej natomiast mówi się o innym możliwym powodzie padania ryb – obecności pasożytów. W niektórych bowiem przypadkach to właśnie pasożyty mogą doprowadzić, nie tylko do wystąpienia pojedynczych wystąpień padających ryb, ale nawet do masowego ich śnięcia. Przykład z tego roku – w dniu 28 sierpnia odłowiono ok. 50 kg śniętych leszczy ze zbiornika Przeczyce i na podstawie przeprowadzonych obserwacji określono, że przyczyną śnięcia ryb miała być obecność pasożyta Ligula intestinalis.

Pasożyty u ryb to naturalna część ekosystemu

Każda dziko żyjąca ryba – od płoci i okonia po pstrąga i lipienia – może być żywicielem różnych pasożytów. To tak samo naturalne, jak obecność kleszczy czy nicieni w lesie.
Ryby żyją w środowisku pełnym organizmów pasożytniczych: pierwotniaków, nicieni, przywr, tasiemców czy drobnych skorupiaków. W ekologii jest to norma, nie sygnał zanieczyszczenia czy choroby całej populacji. Jak możemy przeczytać w opracowaniu pt. „Pasożyty europejskich wolno żyjących ryb śródlądowych, ze szczególnym uwzględnieniem występujących w polskich jeziorach i rzekach„:

„W większości przypadków pasożyty ryb śródlądowych są elementem równowagi ekologicznej, a ich obecność nie prowadzi do śnięć, o ile nie nakładają się dodatkowe czynniki stresowe.”

Najczęstsze rodzaje pasożytów w polskich rybach

W polskich rzekach, jeziorach czy sztucznych akwenach wodnych spotkać można wiele grup pasożytów ryb: pierwotniaki, przywry, tasiemce, nicienie oraz pasożytnicze skorupiaki. Choć brzmi to przerażająco to większość z nich to organizmy znane i od dawna wpisane w naturalną równowagę ekosystemów wodnych, co nie oznacza jednak, że w masowych ilościach nie mogą stanowić poważniejszego zagrożenia.

W naszych wodach często pojawiają się larwy przywr Diplostomum, które osiadają w soczewce oka i powodują jej zmętnienie. To jeden z najbardziej rozpowszechnionych pasożytów dzikich ryb w Polsce — spotykany m.in. u płoci, okonia, leszcza czy wzdręgi. Często obserwuje się też pasożyta zwanego „robakiem kotwicznym”, czyli Lernaea, który wwierca się w skórę ryb karpiowatych i wygląda jak cienka nitka wystająca z ciała. Wywołuje miejscowe podrażnienia, lecz dotyczy wyłącznie samej ryby. W podobny sposób funkcjonuje „wszoł rybi”, czyli Argulus — niewielki, płaski skorupiak przypominający mały dysk przyklejony do powierzchni ciała. Obecność tych pasożytów nie ma jednak znaczenia dla bezpieczeństwa mięsa.

W rybach jeziornych bywa spotykany także bruzdogłowiec szeroki, tasiemiec którego larwy mogą występować w mięśniach drapieżników takich jak szczupak czy okoń. Ten pasożyt często pojawia się w dyskusji o bezpieczeństwie gdyż teoretycznie może on stanowić zagrożenie dla ludzi, jednak jego rozwój wymaga spożycia surowej lub niedogotowanej ryby. W praktyce — przy tradycyjnej obróbce termicznej — zagrożenie jest całkowicie eliminowane.

Czy karpie mają pasożyty?

Karp, jako ryba stawowa żyjąca często w płytkiej i cieplejszej wodzie, naturalnie zagrożony jest większą ilością pasożytów. To jednak całkowicie normalne i typowe dla tego gatunku. W hodowlach karpia spotyka się przede wszystkim:

• Pasożyty skóry i skrzeli, takie jak Dactylogyrus czy Gyrodactylus. To niewielkie robaki osiadające na skrzelach lub skórze, które w większej liczbie mogą utrudniać oddychanie rybie, jednak w mniejszych ilościach nie mają wpływu na rozwój ryby. Nie mają też żadnego negatywnego znaczenia dla konsumenta.
• Pierwotniaki, m.in. kulorzęsek (Ichthyophthirius) powodujący tzw. „ospę rybią” widoczną jako drobne białe punkciki. W stawach intensywnych występuje często, ale leczy się go skutecznie i nie stanowi zagrożenia po obróbce kulinarnej. Zapobieganie ospy u karp polega m.in. na profilaktycznym wapnowaniu stawów.
• Tasiemce jelitowe, takie jak Bothriocephalus, występujące u karpiowatych na całym świecie. Powodują chudnięcie ryby lub gorszy wzrost, ale występują w jej przewodzie pokarmowym — nie w mięsie.
• Skorupiaki pasożytnicze, m.in. Argulus („wszoł rybi”) czy Lernaea („robak kotwiczny”). Czasem widać je gołym okiem jako płaskie, przyczepione dyski lub nitkowate struktury na skórze ryby. Same pasożyty są niegroźne dla człowieka, choć dla karpia przy dużej liczbie mogą powodować miejscowe podrażnienia. Jeśli wystąpią w dużych ilościach w akwenie mogą powodować straty w hodowli.

Wszystkie te pasożyty nie stwarzają jednak zagrożenia dla ludzi.
Karp przeznaczony do sprzedaży jest dodatkowo pod bieżącą kontrolą weterynaryjną, a obróbka cieplna eliminuje wszelkie formy pasożytów w sposób całkowity. Dlatego z punktu widzenia konsumenta — również podczas Wigilii — karp pozostaje rybą bezpieczną.

Czy łososiowate mają pasożyty?

Ryby łososiowate — pstrągi, lipienie, trocie czy łososie — także są naturalnymi żywicielami wielu gatunków pasożytów. Różni się jedynie środowisko: chłodne, dobrze natlenione wody górskie lub zimne wody hodowlane. Choć pasożyty występują rzadziej niż u karpia, nadal są częścią biologii tych gatunków.

W hodowlach pstrąga tęczowego najczęściej spotyka się:

• Pierwotniaki skrzelowe, podobne jak u karpia, ale znacznie rzadziej spotykane dzięki czystszej i zimniejszej wodzie w której są hodowane.
• Monogenea z rodzaju Gyrodactylus — niewielkie pasożyty skóry, widoczne tylko pod mikroskopem. Mogą drażnić skórę ryby, ale nie są obecne w mięsie.
• Larwy przywr, np. Diplostomum występujące w soczewce oka. Powodują zmętnienie oka u ryb, ale dla człowieka są niegroźne i giną podczas smażenia czy pieczenia. Warto zauważyć że nasze rodzime gatunki, jak pstrąg potokowy, wykształciły częściową odporność na larwy przywry Diplostomum.
• Tasiemce jelitowe (Eubothrium, Cyathocephalus), które żyją w przewodzie pokarmowym ryb łososiowatych. Nie mają znaczenia dla bezpieczeństwa po usunięciu wnętrzności.

Po czym poznać, że ryba ma pasożyty?

Pasożyty są w większości przypadków malutkimi organizmami rzadko dostrzegalnymi gołym okiem. Stąd też naszą uwagę powinny skupić inne cechy wyglądu ryby: uszkodzenia powierzchni ciała, skóry, płetw, skrzel, braki w łuskach czy ogólny „zły” wygląd ryby. Wszystkie takie niepokojące nas objawy mogą być wynikiem działania pasożytów. Wiadomo także, że pasożyty dzielą się na te zewnętrzne i wewnętrzne, dlatego np. obecności tych drugich nie stwierdzimy zaraz po wyciągnięciu ryby z wody.

Czy jednak ryba ma pasożyty czy nie, jest to drugorzędne – kluczowe jest to, że wzrokowa kontrola nie decyduje o bezpieczeństwie mięsa. Decyduje obróbka cieplna, która zabija wszystkie pasożyty – również te mikroskopowe, niewidzialne dla nas gołym okiem.

Innym ważnym wskaźnikiem, który może decydować o obecności pasożytów u ryb jest jakość wody w jakiej żyją. Wcześniej wspomniany przeze mnie artykuł podkreśla, że np. ciepłe, płytkie, zbiorniki, szczególnie takie z dużą ilością ryb, sprzyjają szybkiemu rozwojowi przywr, monogeneów i pasożytniczych skorupiaków. Tak więc wody chłodniejsze, o szybszym nurcie i z mniejszą ilością ryb, dają mniejsze szanse pasożytom na przetrwanie. Stąd też wyjaśnienie dlaczego łososiowate, szczególnie te żyjące całe życie w wodach bieżących, są często pozbawione jakichkolwiek pasożytów.

Czy nasze świąteczne ryby są bezpieczne?

Na tak postawione pytanie odpowiedź powinna być krótka: tak. Nie oszukujmy się – pasożyty w rybach są naturalne i powszechne. Powiedzenie „zdrów jak ryba” może nas wprowadzać w błąd – zakładamy bowiem, że obecność pasożytów u ryby jest czymś wyjątkowym i jest oznaką czy powodem jakiejś choroby.

Co ważne – rybie pasożyty w większości nie stanowią żadnego zagrożenia dla człowieka. Te natomiast, które mogłyby być (np. tasiemiec Bruzdogłowiec szeroki) są w Polsce bardzo rzadkie a do tego wymagałyby spożycia rybiego mięsa w stanie surowym.

Dla przeciętnego konsumenta kupującego karpia lub pstrąga — nie ma więc powodów do obaw. Polskie ryby są bezpieczne i zdrowe. Pamiętajmy jedynie o ich odpowiednim przygotowaniu poprzez smażenie, gotowanie lub inną obróbkę termiczną.

We wrześniu 2024 roku południowa i południowo-zachodnia Polska doświadczyły rozległych powodzi wywołanych długotrwałymi i bardzo intensywnymi opadami deszczu. Wiele mniejszych rzek i potoków gwałtownie wezbrało, transportując ogromne ilości rumowiska. Jednym z takich cieków w województwie śląskim była Jasienica, zwana także Jasieniczanką, która podczas powodzi wylała w wielu miejscach i wyrządziła liczne szkód.

Efekty przejścia dużej wody

Jasienica to jeden z niewielu w tej części regionu potoków, które na niedługim odcinku zachowały swój naturalny, nieuregulowany charakter. Dzięki szerszemu korytu, wysokim brzegom i roślinności nadrzecznej reaguje ona na wezbrania w sposób typowy dla dzikich cieków — bardzo dynamicznie i z dużą zdolnością do przebudowy swojego koryta. Oto jak zmieniła się Jasienica oraz jej koryto po powodzi w 2024 roku.

Wysoka woda podmyła skarpę pola, co doprowadziło do oderwania dużych fragmentów ziemi. Koryto stało się znacząco szersze niż przed powodzią.

Wyraźnie zarysowane koryto rozmyło się a woda płynie kilkoma mniejszymi strumieniami.

Widać w niektórych miejscach jak wysoka woda skróciła sobie bieg. Na zdjęciach powyżej można dostrzec jak dwa zakręty przeobraziła w jeden łagodny łuk.

Na zdjęciach wykonanych na przestrzeni dwóch lat (źródło: Google Earth) porównano te same miejsca na rzece Jasienicy. Jedne zdjęcia pochodzą z 2023 roku a drugie zostały wykonane prawie rok po powodzi w 2025 roku.

Na zdjęciach widać wyraźnie, jak gwałtowna fala wezbraniowa w takiej niewielkiej rzece jak Jasienica może mieć potężną siłę erozyjną. Woda, niosąc piasek, żwir, większe kamienie oraz materiał organiczny (np. powalone drzewa), działa jak ruchome narzędzie, które przebudowuje koryto rzeki.
Zdjęcia pokazują ten proces wyjątkowo wyraźnie:

• Poszerzenie koryta – na pierwszym zdjęciu widać, jak wysoka woda podmyła skarpę pola, co doprowadziło do oderwania dużych fragmentów ziemi. Koryto stało się znacząco szersze niż przed powodzią.
• Zmiana toru głównego przepływu – na wszystkich zdjęciach widać, jak nurt zmienił charakter doliny, zmieniając bieg głównego przepływu rzeki. Co ciekawe, teraz trudniej dostrzec główny tor przepływu.
• Nowe odsypy i łachy – w miejscach, w których prąd wyhamował, osadziły się duże ilości piasku i żwiru. To dlatego część dawnego koryta wygląda dziś jak szeroki, jasny pas naniesionego materiału.
• Utrata roślinności brzegowej – widać wyraźnie mniejszą ilość roślinności nadbrzeżnej. Korzenie zostały wypłukane, krzewy i młode drzewa wyrwane lub zasypane.

Dzięki analizie tych zdjęć widać, jak w naturalny sposób nieuregulowane cieki zmieniają się po nagłych przepływach. Po każdym dużym wezbraniu potok uzyskuje nowy kształt i charakter: jedne fragmenty erodują, inne się odbudowują, a koryto kilkukrotnie zmienia swoją geometrię zanim ustabilizuje się na nowo.

Co dalej z Jasienicą?

Na Jasienicy planowana jest budowa zbiornika, choć nie podjęto jeszcze decyzji, czy będzie to zbiornik suchy, działający jedynie podczas wezbrań, czy zbiornik mokry. Wybór wariantu przesądzi czy ten odcinek rzeki w ogóle będzie istniał i jaką rolę będzie pełnił w przyszłości — zarówno hydrologicznie, jak i przyrodniczo.

Troć jeziorowa (Salmo trutta morpha lacustris) to łososiowata ryba dwuśrodowiskowa, która dorasta w jeziorze, a na tarło wędruje do rzek. Populacja z jeziora Wdzydze jest autochtoniczna, ukształtowana naturalnie po ostatnim zlodowaceniu i należy do najcenniejszych w Polsce. Jej tarliska znajdują się powyżej jeziora — w rzece Wdzie oraz w lewobrzeżnym dopływie, Trzebiosze.

Niedawno, pod koniec listopada, TVP INFO wyemitowało materiał pt. „Wyjątkowy spektakl natury”, w którym pokazane zostały unikatowe podwodne nagrania z tarła troci jeziorowej zamieszkującej jezioro Wdzydze. Wyjątkowość tych filmów wynika z faktu, że prawdopodobnie po raz pierwszy zarejestrowane zostało tarło tych ryb z tak bliska, bezpośrednio z samych tarlisk i do tego pod wodą.

Autorem filmów tych niecodziennych filmów jest Paweł Vogelsinger, publikujący na swoim profilu na Facebooku oraz Instagramie nagrania pokazujące podwodne życie rzek i jezior, w głównej mierze skupiając się na prezentowaniu różnych gatunków ryb żyjących w naturalnym środowisku. Jego filmy będą z pewnością nie lada gratką dla miłośników przyrody, wód czy też wędkarstwa, stąd też gorąco polecam profil Pawła.

Kilka słów o troci jeziorowej

Troć jeziorowa z jeziora Wdzydze (Salmo trutta morpha lacustris) to jedna z najcenniejszych i najbardziej wyjątkowych populacji ryb łososiowatych w Polsce. Jest autochtoniczna, co oznacza, że ukształtowała się naturalnie, bez udziału zarybień, w wyniku izolacji po ostatnim zlodowaceniu . Jej cykl życiowy, podobnie jak u innych troci, przebiega w dwóch środowiskach. Od troci wędrownej różni się tym że jej głównym środowiskiem życia nie jest morze a jezioro, w tym przypadku jezioro Wdzydze, gdzie rośnie i żeruje. Do tarła natomiast przystępuje w niewielki rzekach wpadających do jeziora – Wdzie i Trzebiosze.

Jesienne migracje zaczynają się zwykle we wrześniu, gdy temperatura wody spada do 9°C. Samice budują wtedy żwirowe kopce o długości 1–3 metrów i składają nawet do kilkunastu tysięcy ziaren ikry. Młode ryby spędzają w rzekach od roku do trzech, po czym jako smolty spływają do jeziora. Dorosłe osobniki mają jasną, nakrapianą brązowymi plamami barwę, która w okresie godowym wyraźnie ciemnieje, z widocznym różowawym, metalicznym pasem wzdłuż boków.

Populacja wdzydzka jest chroniona dzięki renaturyzacji Wdy i budowie przepławki w Grzybowskim Młynie, która ponownie umożliwiła rybom migrację na niedostępne przez pewien czas tarliska.

Zdjęcie na górze: Tablica edukacyjno-informacyjna o planowanym rezerwacie przyrody „Dolina Wdy i Trzebiochy”, źródło: Wdzydzki Park Krajobrazowy

Litwa, podobnie jak Polska, stoi dziś przed dużym wyzwaniem w kwestii utrzymania i odbudowy populacji troci wędrownej i łososia atlantyckiego. Oba gatunki wchodzą licznie do rzek przepływających przez Litwę, ale sytuacja tych gatunków wciąż wymaga uwagi i starannie przemyślanych działań ochronnych.

Najważniejsze rzeki trociowo – łososiowe Litwy

Litewskie rzeki należą do jednych z najważniejszych dopływów Bałtyku pod względem zachowania populacji troci wędrownej i łososia atlantyckiego. W dokumencie opublikowanym przez Komisję Helsińską wymienionych zostało kilkanaście rzek, w których obecne są naturalne lub wspomagane populacje tych gatunków, a także kluczowe dla tych ryb dopływy. Każda z rzek ma inną historię, inną kondycję ekologiczną i inne zagrożenia. Poniżej przedstawiam najważniejsze z nich wraz z krótką charakterystyką.

Dubysa

Dubysa, prawy dopływ Niemna, to najdłuższa rzeka płynąca w całości przez terytorium Litwy. Jej końcowe 75 km pozostaje dostępne dla troci i łososia. W przeszłości znajdowało się tu aż 11 zapór, z których większość została rozebrana, co znacząco poprawiło drożność rzeki. Najcenniejszy fragment – blisko 30-kilometrowy rezerwat ichtiologiczny – charakteryzuje się żwirowym dnem, bystrzami i świetnymi potencjalnymi tarliskami. Populacja łososia odradza się tu od początku lat 2000, choć nadal jest nieliczna.

Neris (Wilia)

Neris to fundament litewskiej populacji łososia. W granicach Litwy nie ma na niej zapór, a wraz z jej licznymi dopływami (m.in. Šventoji, Žeimena, Vilniam Musė) tworzy jeden z najważniejszych systemów rzecznych dla ryb dwuśrodowiskowych w całym regionie. Rzeka ma ponad 40 naturalnych bystrzy, dobre warunki termiczne i rozległe odcinki odpowiednie do tarła. Górny bieg w Białorusi jest jednak uregulowany i obciążony dużą zaporą w Wilejce, co wpływa na reżim hydrologiczny rzeki poniżej. Ilość łososi obserwowanych w ostatnich latach stale rośnie, a Neris pozostaje głównym „bankiem genetycznym” łososia litewskiego.

Šventoji (dorzecze Neries)

Šventoji to potężna rzeka o długości 246 km. Niestety jej znaczenie dla łososia ograniczają dwie duże zapory – w Anykščiai i Kavarskas. Choć wyposażone są w przepławki, dane elektropołowowe pokazują, że młodociane łososie praktycznie nie pojawiają się powyżej Anykščiai. Tarliska występują głównie na odcinkach z kamienistym podłożem poniżej tego miejsca. Mimo barier, rzeka ma ogromny potencjał renaturyzacyjny i biologiczny, a troć występuje tu liczniej niż łosoś.

Šventoji (nadmorska)

Ta druga rzeka o nazwie Šventoji wpływa bezpośrednio do Bałtyku na granicy z Łotwą i jest znacznie mniejsza od wcześniej wspomnianej innej litewskie „świętej” rzeki. Ma tylko jedną zaporę i dobre warunki wodne, a jej końcowe 56 km jest dostępne dla ryb wędrownych. Populacja łososia jest tu jednak bardzo mała i wymaga wsparcia. Mimo to rzeka ma dość duże znaczenie jako naturalny korytarz migracyjny i miejsce, gdzie troć wchodzi stosunkowo licznie, szczególnie w latach z większymi przepływami wody.

Venta

Venta, płynąca na północy i częściowo przez Łotwę, jest ważna przede wszystkim dla troci. W jej litewskim odcinku działa pięć zapór, z czego cztery wyposażono w przepławki. To poprawia drożność, ale nie zmienia faktu, że rzeka jest mocno zeutrofizowana, a temperatury latem wysokie. Jej mniejsze dopływy – Lūšys, Saldupis, Viešetė – stanowią mateczniki dla młodych troci.

Žeimena

Žeimena jako najczystsza rzeka Litwy jest traktowana jako „ostatni bastion” dzikiego łososia na Litwie. Wyróżnia ją brak jakichkolwiek barier migracyjnych, wyjątkowo czysta woda oraz rozległe, kamieniste odcinki tarliskowe. W odróżnieniu od wielu rzek kraju, nigdy jej nie zarybiano, a populacja zachowała ciągłość naturalną. Najważniejsze tarliska znajdują się na odcinku od ujścia Mery po Pabradė. W jej dopływach również występują trocie, choć w niewielkiej liczbie. Žeimena ma ogromne znaczenie genetyczne i ekologiczne dla całego regionu bałtyckiego.

Regulacje i okresy ochronne – system precyzyjny i restrykcyjny

Ochrona troci i łososia na Litwie opiera się na bardzo szczegółowym systemie regulacyjnym. Przepisy określają zarówno klasyczne okresy ochronne z obowiązkowymi zezwoleniami, jak i jasno wyznaczonymi strefami specjalnymi oraz ograniczeniami dotyczącymi sprzętu wędkarskiego. System ten ma chronić ryby w kluczowych momentach ich cyklu życiowego i jednocześnie zapewniać służbom oraz naukowcom wiarygodne dane dotyczące migracji.

Najważniejszym elementem są długie okresy ochronne. Od 1 maja do 31 sierpnia obowiązuje całkowity zakaz połowu troci i łososia w wodach śródlądowych. Po zakończeniu letniego okresu ochronnego, między 1 a 15 września, obowiązuje powszechna zasada „złów i wypuść” a więc obowiązuje nakaz natychmiastowego wypuszczenia każdej złowionej troci lub łososia. Dotyczy to wszystkich rzek bez wyjątku. To czas, kiedy pierwsze ryby zaczynają wpływać do wód śródlądowych, ale większość populacji dopiero przygotowuje się do migracji. Bardzo intensywny etap ochrony rozpoczyna się 16 września i trwa do 15 października. Wtedy w wielu kluczowych rzekach – m.in. Neris, Šventoji, Miniji, Jūry, Dubysie, Akmenie–Danė, Veiviržas, Žeimenie i Vilnii – obowiązuje system szczególnych obostrzeń. Na tych odcinkach można wędkować wyłącznie po zakupie specjalnego zezwolenia žvejo mėgėjo kortelė i wyłącznie na zasadach „złów i wypuść”. Ograniczenia obejmują także stosowany sprzęt: często dopuszczalne są jedynie pojedyncze haczyki, a przynęty naturalne są zabronione. Wybrane fragmenty rzek zostają całkowicie zamknięte dla amatorskiego połowu.

Okres od 16 października do 31 grudnia to czas ścisłej ochrony na większości rzek migracyjnych. Trocie masowo wchodzą wówczas na tarliska, a łososie docierają do górnych odcinków Neries i Žeimeny. Zamknięcie tych rzek dla wędkarstwa pozwala ograniczyć niepokojenie ryb i minimalizuje ryzyko nielegalnych odłowów podczas samego tarła.

Równolegle obowiązują przepisy dotyczące Bałtyku i Laguny Kurońskiej, w których wprowadzono szereg ograniczeń dla rybołówstwa komercyjnego. Obejmują one m.in. redukcję liczby narzędzi połowowych, zakazy stosowania sieci o mniejszych oczkach oraz okresowe wyłączenia niektórych sektorów laguny z połowów. Ma to ograniczyć przyłów ryb wędrownych i zwiększyć szanse, że większa liczba osobników dotrze do rzek.

Całość przepisów jest powiązana z systemem monitoringu populacji. Wiosną, od stycznia do kwietnia, osoby posiadające odpowiednie pozwolenie mogą legalnie pozyskać jedną troć lub jednego łososia o minimalnej długości 65 cm, lecz każdą rybę trzeba zarejestrować w systemie rejestracji połowu ryb ALIS. Dzięki temu odpowiednie służby uzyskują informacje o wielkości ryb, ich rozmieszczeniu oraz tempie migracji. Warto zwrócić uwagę na fakt że w ten sposób łączy się wędkarstwo z naukową oceną stanu populacji, co w wielu krajach wciąż jest rzadkością.

Kłusownictwo – problem mniejszy niż kiedyś, ale nadal poważny

Od wielu lat litewski Departament Ochrony Środowiska prowadzi szeroko zakrojoną akcję „Saugom lašišą” („Chronimy łososia”), która ma na celu ograniczenie kłusownictwa w czasie jesiennej migracji ryb. Najczęstsze przypadki kłusownictwa dotyczą połowów sieciowych w Lagunie Kurońskiej oraz w ujściach rzek, gdzie trocie i łososie wpływające z Bałtyku są często łatwym łupem.

Co ważne, w walce z kłusownictwem służbom państwowym pomagają również wolontariusze i organizacje społecznych, takie jak np. „Lašišos dienoraštis”. Wspólnie prowadzą oni nocne patrole, monitorują rzeki dronami i przekazują zgłoszenia o próbach kłusownictwa.

Chociaż liczba udokumentowanych przypadków spada w porównaniu do wcześniejszych lat, problem wciąż istnieje. Litewskie prawo przewiduje bardzo wysokie kary – zarówno administracyjne, jak i odszkodowania za szkody wyrządzone środowisku.

Problemy z tarliskami – odcięte dopływy

Dostęp do naturalnych tarlisk dla troci i łososia to kluczowa kwestia w cyklu życiowym tych ryb. Na Litwie duży wpływ na ograniczenie dostępności do tarlisk miała budowa zapory elektrowni Kaunas w latach 50-tych XX wieku, która odcięła rybom drogę do ogromnych obszarów tarłowych. Rzeka Merkys, niegdyś jedno z najważniejszych tarlisk łososia w regionie, została praktycznie odizolowana od Bałtyku. Podobna sytuacja dotyczy wielu mniejszych dopływów Miniji, Jūry i Akmeny–Danė, gdzie historyczne progi wodne oraz niewielkie elektrownie zaburzają migrację.

Z drugiej strony istnieją rzeki, które zachowały swoje tarliska w dobrym stanie. Najważniejszy przykład to system Neries–Žeimeny, gdzie występuje ostatnia naturalnie rozmnażająca się populacja łososia atlantyckiego na Litwie. Wciąż zachowane są tam długie odcinki żwirowych brzegów i bocznych odgałęzień o charakterze typowym dla tarlisk. Troć ma nieco lepszą sytuację – potrafi wykorzystywać mniejsze cieki, dlatego występuje w większej liczbie dorzeczy, choć i w jej przypadku dostępność siedlisk jest ograniczana przez bariery.

W ostatnich latach obserwacje pokazują, że liczebność troci i łososia stabilizuje się, zwłaszcza w systemie Neries–Žeimeny. Nie widać jednak wyraźnej odbudowy populacji. W mniejszych rzekach zachodniej Litwy liczebność wchodzących na tarło ryb bywa zmienna i zależy od warunków hydrologicznych – niżówki lub wysokie temperatury w okresie jesiennym potrafią znacząco ograniczyć migrację. Pewne pozytywne sygnały płyną z rzek, które zostały częściowo udrożnione w ostatnich latach. Troć powraca do takich rzek szybciej niż łosoś, ale są to tendencje lokalne.

Podsumowując należy przyznać iż Litwini dość dobrze przygotowali program ochrony i odbudowy populacji dwuśrodowiskowych ryb łososiowatych w swoim kraju. Restrykcyjne zasady połowów, duże zaangażowanie społeczne w ochronie tarlisk i ryb ciągnących na tarliska, czy wreszcie likwidacja wielu starych i niepotrzebnych barier rzecznych to wszystko przyczynia się do stabilizacji populacji troci i łososia wchodzących do litewskich rzek.

Zdjęcie na górze: Donatas Kartanovičius on Unsplash

Głowacica to jedna z najbardziej niezwykłych ryb Europy. W naszym kraju jej historia jest szczególna. Gatunek ten zniknął z naszych rzek, ale dzięki wymagającej, trwającej już ponad pół wieku akcji restytucyjnej, jego pula genetyczna przetrwała. Dziś głowacica pozostaje symbolem zarówno dramatycznych zmian w środowisku rzek karpackich, jak i ogromnego wysiłku, by ten wyjątkowy gatunek ocalić.

Ryba, która zniknęła z naszych wód

Głowacica (Hucho hucho) jest jednym z najbardziej charakterystycznych przedstawicieli europejskiej ichtiofauny. Jej naturalny zasięg jest stosunkowo wąski i ogranicza się niemal wyłącznie do dorzecza Dunaju. To tam, w górskich i podgórskich rzekach Słowacji, Austrii, Słowenii, Chorwacji oraz Bośni i Hercegowiny, od wieków żyły populacje tego wyjątkowego łososiowatego. Potwierdzona została także historyczna obecność głowacicy w wodach zlewni Dniestru. Wymagania środowiskowe gatunku — czysta, chłodna i dobrze natleniona woda, dostęp do żwirowych tarlisk — sprawiają, że głowacica żyje jedynie w rzekach o zachowanym naturalnym charakterze, wolnych od nadmiernej regulacji i fragmentacji. Takich rzek w Europie jest jednak coraz mniej a planowane są kolejne inwestycje w zapory, głównie na bałkańskich rzekach. Intensywna zabudowa hydrotechniczna odcięła wiele populacji od swoich tarlisk i siedlisk ograniczając bezpowrotnie możliwość istnienia tego gatunku w rzekach.

Na ziemiach polskich naturalnie występowała wyłącznie w niewielkim fragmencie Karpat — w dorzeczu Czarnej Orawy oraz w potoku Czadeczka, który jest dopływem słowackiej Czernianki. Te niewielkie cieki stanowiły północne krańce jej światowego zasięgu. Są to rzeki typowo górskie, o bystrym nurcie i żwirowym dnie, które sprzyjały tarłu i rozwojowi wczesnych stadiów młodocianych. Do lat 50. XX wieku głowacica migrowała na tarło z systemu Wagu w górę Kysucy i dalej do Czadeczki, a stabilna populacja utrzymywały się również w Czarnej Orawie. To właśnie ta niewielka część Karpat była jedynym potwierdzonym miejscem w Polsce, gdzie gatunek żył jako forma całkowicie autochtoniczna. W Czadeczce ostatnie głowacice obserwowano na początku lat 50-tych, ale do jej całkowitego zaniku w tej rzece przyczyniła się w ogromnym stopniu utrata drożności słowackich odcinków rzek oraz intensywne kłusownictwo. W Czarnej Orawie naturalnie występujące głowacice widywano do lat 60-tych a główną przyczyną wyginięcia tych ryb po polskiej stronie granicy była budowa w latach 50-tych tzw. Zapory Orawskiej i powstaniu Jeziora Orawskiego.

Uratowana populacja czyli jak Polska ocaliła pulę genetyczną głowacicy

Historia głowacicy w Polsce potoczyła się jednak w sposób absolutnie wyjątkowy. Gdy w połowie XX wieku stało się jasne, że populacja orawska znajduje się na skraju wymarcia, polscy ichtiolodzy podjęli decyzję, która z dzisiejszej perspektywy okazała się kluczowa. Niewielką ilość ryb odłowiono w celu przeprowadzenia sztucznego tarła i pozyskania w ten sposób ikry, która stała się początkiem hodowli tej ryby w Polsce. W późniejszych latach podjęto decyzję, aby translokować głowacicę do karpackich dopływów Wisły — przede wszystkim do Dunajca, Popradu i Sanu. Już w latach 60. zaczęły się tam pierwsze zarybienia, które miały na celu nie tyle tworzenie nowych populacji, ile ocalenie tej unikalnej puli genetycznej populacji orawskiej. Z czasem okazało się, że to właśnie te rzeki, Dunajec i San stały się jednym z najważniejszych europejskich stanowisk tego gatunku.

Dzięki uratowaniu ostatnich przedstawicieli orawskiej populacji głowacicy gatunek ten, niemal nieodwracalnie utracony w naturze, przetrwał — już nie w swoich pierwotnych rzekach, ale w środowisku, które okazało się dla niego wystarczająco stabilne, by mógł się tam naturalnie rozmnażać.

Współczesne występowanie głowacicy w Polsce

Obecnie głowacica występuje w Polsce przede wszystkim w trzech rzekach karpackich: Dunajcu (wraz z Białką), Popradzie i Sanie. To tam populacje nie tylko przetrwały, ale także przystępują do tarła a młode ryby obserwowane są regularnie poza miejscami zarybień. Są to jednocześnie jedne z najważniejszych europejskich rzek dla ochrony gatunku, oparte na populacjach o orawskim pochodzeniu genetycznym. Poza tymi trzema rzekami głowacica wpuszczana była także do kilku innych: Soły, Skawy, Raby, Gwdy, Bobru oraz Nysy Kłodzkiej. Zarybienia tych wód nie przyniosły oczekiwanego rezultatu w postaci stworzenia choćby niewielkiej, ale stabilnej populacji, przystępującej do naturalnego tarła. Z początkiem tego wieku zaczęto ją także wpuszczać do Czarnej Orawy, czyli rzeki, w której głowacica była w Polsce naprawdę autochtoniczna. Sporadycznie można usłyszeć o niewielkich głowacicach łowionych w tej rzece.

W dalszym ciągu jednak prowadzone są okazjonalne, trochę eksperymentalne zarybienia głowacicą innych rzek. Przykładowo w tym roku kilkanaście sztuk wpuszczonych zostało do rzeki Skawy:

Więcej o głowacicy dla zainteresowanych

Jeśli zainteresował Cię ten krótki wpis to polecam jeszcze koniecznie przeczytać pracę „The history of huchen, Hucho hucho (L.), in Poland – Distribution, restoration and conservation” autorstwa Andrzeja Witkowskiego i in. (2013). W bardzo szczegółowy sposób opisana jest tam dwudziestowieczna historia głowacicy na ziemiach polskich, jej wyginięcia w naturalnym środowisku i pojawienia się w nowych rzekach. Inną świetną pracą jest 70-ty numer „Pstrąga i Lipienia” autorstwa Stanisława Ciosa poświęcony w większości głowacicy w dorzeczu Dunaju. Gorąco polecam!

Czy i kiedy lipień europejski migruje? A może jest rybą bardziej przywiązaną do jednego miejsca i nie podejmuje dłuższych wędrówek? Najnowsze badania telemetryczne przeprowadzone w Czechach próbują odpowiedzieć na te pytania. Wyniki obserwacji okazały się zaskakujące gdyż dowiodły istnienia zarówno migrujących stad jak i preferujących osiadły tryb życia.

Najnowsze badania migracji lipieni

Lipień europejski (Thymallus thymallus) uchodzi za gatunek związany z określonymi odcinkami rzeki niepodejmujący bardzo długich wędrówek migracyjnych. Nowe badania telemetryczne przeprowadzone w górnej części dorzecza Wełtawy (Czechy) pokazują jednak, że jego ekologia jest znacznie bardziej złożona. W obrębie jednej populacji mogą bowiem współistnieć dwie odmienne grupy o różnych strategiach życiowych: część ryb pozostaje przez cały rok na ograniczonym obszarze, natomiast inne odbywają długodystansowe wędrówki pomiędzy letnimi stanowiskami, zimowiskami oraz obszarami tarłowymi. Badania dowiodły, że różnice te nie wynikają z przypadku — są powiązane z wiekiem, masą ciała, temperaturą, a nawet z dobowym rytmem aktywności poszczególnych osobników.

Badanie przeprowadzono w górnych odcinkach rzek Řasnice i Wełtawa, powyżej zbiornika Lipno. W badaniu oznakowano 37 dzikich lipieni (20 samców i 17 samic), które przez pełne 12 miesięcy (od lipca 2019 do lipca 2020) śledzono metodami radiotelemetrycznymi, mierząc jednocześnie ich temperaturę ciała. Wszystkie obserwowane ryby były mniej więcej w tym samy wieku (około 3 lat). Co ważne – badane osobniki były dzikie ponieważ odcinek rzeki celowo wybrano tak, aby uniknąć wpływu ryb pochodzących z zarybień.

Pierwszym i najważniejszym wnioskiem z prowadzonych obserwacji było wyróżnienie dwóch grup ryb. Pierwsza z nich pozostawała na jednym odcinku, zwykle nie oddalając się na więcej niż dwa kilometry, druga natomiast po około dwóch miesiącach od oznakowania, zaczęła jesienią przemieszczać się w dół rzeki, osiągając najdalsze pozycje w grudniu i styczniu — nawet trzydzieści kilometrów od punktu startowego. Wiosną te same ryby wracały stopniowo w górę rzeki, a najwyższe stanowiska zajmowały latem. To ważna obserwacja, bo wskazuje, że część lipieni migruje nie tylko na tarło, ale również w poszukiwaniu żerowisk i miejsc zapewniających bezpieczne zimowanie.

Co wpływa na skłonność do migracji?

Ciekawie prezentuje się dobowa aktywność ryb. Okazuje się, że lipienie preferujące sezonową „strategię migracyjną” także w ciągu dnia zmieniały swoje położenie w sposób bardziej aktywny i przewidywalny: nocą przesuwały się w górę rzeki, a w dzień lokowały się niżej, w spokojniejszych fragmentach nurtu, najniższe pozycje osiągając zwykle popołudniu. U ryb unikających sezonowych wędrówek takich dobowych zmian nie obserwowano — utrzymywały się one na niewielkim areale i nie zmieniały znacząco pozycji.

Równie interesujące są wyniki dotyczące temperatury ciała. Lipienie migrujące miały inne profile temperatury niż osobniki stacjonarne. Zimą ich ciała były wyraźnie chłodniejsze, co sugeruje, że częściej przebywały w płynących, bardziej turbulentnych i zimniejszych odcinkach rzeki. Wiosną było odwrotnie — w zakresie temperatury wody około 7–11°C ich temperatura ciała była wyższa niż u ryb stacjonarnych, co można tłumaczyć częstszym wykorzystywaniem płytszych, szybciej nagrzewających się warstw wody czyli bardziej świadomego poszukiwania miejsc o sprzyjającej temperaturze dla kondycji i funkcjonowania organizmu.

Badanie wykazało również, że migracje nie były równomiernie rozłożone wśród wszystkich grup wiekowych lipieni. Masa ciała miała wyraźne znaczenie wśród trzyletnich osobników — zarówno samców, jak i samic — przy czym to właśnie samice w tym wieku częściej podejmowały długie wędrówki. Można przypuszczać, że większa masa umożliwia skuteczniejsze wykorzystanie zasobów dostępnych w odległych zimowiskach i na tarliskach, a także zmniejsza ryzyko związane z samą wędrówką.

Wnioski płynące z obserwacji

Choć lipienie „stacjonarne” nie migrują daleko, nie oznacza to, że są mniej istotne dla populacji. Zaobserwowano, że zajmowały one głębsze, stabilne stanowiska, miały wyższe temperatury ciała zimą i wykazywały większą aktywność ruchową u progu sezonu rozrodczego. W obrębie jednej populacji ryb na określonym odcinku rzeki funkcjonowały więc dwa równoległe, uzupełniające się style życia.

Najważniejszy wniosek płynący z badań jest taki, że stabilna populacja lipienia wymaga dostępu do pełnego zestawu siedlisk: od zimowisk w głównym nurcie po letnie stanowiska w dopływach i płytkich odcinkach. Każde z tych miejsc musi być osiągalne, bo w przeciwnym razie jedna z dwóch strategii życiowych zacznie zanikać. W Europie rzeki górskie krainy lipienia przegradzane są różnego rodzaju barierami znacznie gęściej niż co 30 kilometrów. Dla lipienia nawet najmniejsze progi czy inne przeszkody są nie do pokonania, co oznacza, że ta część populacji preferująca dalsze migracje skazana jest na przemieszczanie się po znacznie krótszych fragmentach rzeki. Autorzy badania jednoznacznie wskazują, że ochrona i odtwarzanie ciągłości rzek, w tym likwidacja barier, to kluczowy warunek przetrwania dzikich populacji lipienia — szczególnie tych, które zachowały pełne spektrum zachowań migracyjnych.

Link do artykułu na temat badań: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/eff.70032

Zdjęcie na górze: Albert on Unsplash

Najnowsza publikacja od Stanisława Ciosa (Pstrąg i Lipień nr 74) to niesamowita gratka dla miłośników historii wędkarstwa w Polsce. W numerze tym znajdziemy katalog polskich oznak, znaczków, plakietek i identyfikatorów wędkarskich związanych z rybami łososiowatymi i ich połowem.

Jak podkreśla autor są one ważnym elementem historii i kultury wędkarskiej i z pewnością taki katalog jest cennym wkładem w dokumentowanie historii wędkarstwa. Katalog zawiera ponad 700 znaczków wydanych z różnych okazji (np. zawody, spotkania, rocznice) oraz przez różne organizacje (PZW, koła PZW, kluby wędkarskie).

Najnowszy numer „Pstrąga i Lipienia” pobierzesz ze strony bialaprzeszma.pl: https://bialaprzemsza.pl/PstragILipien_S.Cios/PL74.pdf,

albo przeczytasz w Bibliotece Cyfrowej UJ: https://jbc.bj.uj.edu.pl

Brytyjskie dane o stanie populacji łososia atlantyckiego za rok 2024 nie pozostawiają złudzeń – nawet przy rekordowo wysokim odsetku wypuszczanych ryb większość rzek Anglii i Walii wciąż nie osiąga minimalnych celów rozrodczych.

Analiza raportu na temat łososia

Z najnowszego raportu Salmon Stocks and Fisheries in England and Wales (2024) wynika, że z 64 monitorowanych rzek zaledwie 7 (12 %) przekroczyło tzw. conservation limit, czyli próg liczby złożonej ikry niezbędny do utrzymania populacji, co jest drugim najgorszym wynik od początku lat 90. W raporcie aż 89 % głównych rzek łososiowych uznano za zagrożone lub prawdopodobnie zagrożone w odniesieniu do wyznaczonego celu zarządzania populacją.

Co ciekawe – obserwacje wskazują, że presja wędkarska przestała być realnym zagrożeniem dla populacji brytyjskiego łososia. W 2024 roku wędkarze złowili 5930 sztuk tych ryb, z czego tylko około 240 zatrzymali. Oznacza to, że aż 96% ryb zostało wypuszczonych (C&R – catch and release) – jest to rekord w historii brytyjskich statystyk wędkarskich. Dla porównania, dwie dekady temu wskaźnik C&R wynosił zaledwie 30%. Autorzy raportu szacują, że dzięki tak wysokiemu odsetkowi wypuszczanych ryb na tarliskach zostało złożonej ok. 11 milionów więcej sztuk ikry. Warto pamiętać, że przeciętna samica składa 4–6 tys. jaj, a połowa wypuszczonych ryb to samice – każde świadome wypuszczenie mogło więc przełożyć się na tysiące kolejnych młodych.

Widać też wyraźnie, że zainteresowanie wędkarstwem łososiowym słabnie. W 2024 roku sprzedano 4,3 tys. licencji krótkoterminowych i 17,6 tys. rocznych – w obu przypadkach to trzeci najniższy poziom od 1994 roku. Równocześnie sumaryczna ilość dni z połowami spadła do ok. 83 tys. (–5 % rok do roku). Na tle tych spadków warto pamiętać, że ukierunkowane połowy sieciowe łososia zostały de facto wyzerowane – liczby licencji sieciowych są najniższe w historii, a połów ukierunkowany na łososiowate jest od kilku lat zakazany.

W raporcie autorzy wskazują jednak, że przyczyny kryzysu leżą dziś głównie poza rzekami. Coraz większe znaczenie mają czynniki morskie – zmiany temperatur, prądy i dostępność pokarmu w Atlantyku, które obniżają przeżywalność smoltów.

Tymczasem warunki w samych rzekach w 2024 roku były sprzyjające – mokra wiosna i jesień zapewniły dobre przepływy i łatwiejszą migrację. Jednak liczba powracających tarlaków spadła ponownie spadła w porównaniu do roku poprzedniego, na wielu rzekach osiągając absolutne minimum. W dłuższej perspektywie widać, jak dramatyczny jest ten trend. Według danych z raportu, liczba łososi zatrzymywanych (czyli złowionych i zabieranych) w Anglii i Walii spadła o 99,6% od początku lat 70. Największy załamanie nastąpiło około roku 1990, gdy w całym Atlantyku Północnym drastycznie zmniejszyła się przeżywalność ryb w morzu. To właśnie wtedy rozpoczął się trwający do dziś kryzys populacji łososia, którego nie powstrzymały nawet późniejsze ograniczenia połowów i wprowadzenie zasady „złów i wypuść”.

Zestawienie danych z ostatnich dekad przedstawione w raporcie wyraźnie pokazuje, że ochrona łososia to dziś walka z wieloma równoległymi zagrożeniami – od zmian klimatu, po utratę siedlisk i fragmentację rzek. Wędkarstwo przestało być już zagrożeniem dla populacji tych ryb – wędkarze w ogromnej większości stosują C&R, ograniczają połowy, często odpuszczają łowienie przy temperaturze powyżej 19 °C, by nie zwiększać śmiertelności wypuszczanych ryb. Raport 2024 jasno wskazuje, że samo ograniczenie połowów nie wystarczy. Potrzebne są działania, które obejmą cały cykl życia ryby – od tarliska po otwarty ocean.

Zdjęcie na górze: John Cameron on Unsplash

Fundacja Wolne Rzeki uzyskała od PGW Wody Polskie i upubliczniła na swojej stronie dane dotyczące migracji ryb przez przepławkę na stopniu wodnym Włocławek. O ile wyniki z lat 2015-2019 były udostępnione i powszechnie znane o tyle dane z lat 2020-2024 poznaliśmy dopiero teraz.

Zanim jednak spojrzymy na wyniki, trzeba uczciwie powiedzieć, że ostatnie lata — 2020 – 2024 — nie tworzą porównywalnego, pełnosezonowego ciągu. W 2020 roku monitoring co prawda prowadzono, lecz liczne awarie sprzętu sprawiły, że obraz migracji uznano za zaburzony i niereprezentatywny. W latach 2021–2022 monitoringu nie prowadzono w ogóle. W 2023 roku system nie działał przez większą część sezonu, dlatego zbiory są niepełne i nie dają podstaw do wnioskowania o całym roku.

Rok 2024 wygląda na pierwszy rzut oka dramatycznie słabo, ale i tu kontekst techniczny przesądza o wyniku. Automatyczny licznik i wideomonitoring uruchomiono dopiero 7 listopada, a więc po głównych oknach migracji wielu gatunków. Wcześniej wykonywano jedynie obchody i kontrolne obserwacje przepławki, które sam wykonawca opisuje jako metodę nieporównywalną z ciągłą rejestracją i obarczoną dużą niepewnością. Równolegle prowadzono remont progu na dolnym stanowisku, a między końcem września a końcem grudnia odnotowano aż pięćdziesiąt cztery pełne wstrzymania przepływu. W dniach bez przepływu ryby tracą jakąkolwiek możliwość wpłynięcia do przepławki, co oznacza de facto wyłączenie obiektu z działania. W okresie działania monitoringu, a więc od 7 listopada do 31 grudnia, zarejestrowano zaledwie 60 wejść „w górę” (w tym 56 troci wędrownych i 4 certy) oraz 14 przejść „w dół”, głównie leszcza. To niewiele, ale przede wszystkim jest to liczba mówiąca o warunkach monitoringu, a nie o realnym wykorzystaniu przepławki w typowych miesiącach migracji.

Na tym tle trudno nie zadać prostego, niewygodnego pytania: jak to możliwe, że na największej zaporze Wisły przepławka przez tak długi czas pozostawała bez sprawnego, ciągłego monitoringu? Skoro wiemy, że tylko ciągła, pełnosezonowa rejestracja daje porównywalny obraz, brak takich danych w latach 2020 – 2024 roku jest poważną luką, która de facto uniemożliwia realną ocenę stanu populacji ryb wędrownych zmierzających w górę Wisły. To nie jest tylko problem „statystyczny” — to pytanie o realną kontrolę drożności korytarza migracyjnego dla gatunków dwuśrodowiskowych.

Warto w tym miejscu przypomnieć wyniki monitoringu z lat 2015–2019, kiedy system działał w trybie automatycznym z wideorejestracją i licznikami. Wtedy roczne sumy ryb przechodzących przez przepławkę wahały się od około 3,8 tysiąca do 24,5 tysiąca osobników, dominowały certa i leszcz, regularnie notowano troć, a pojawiał się także węgorz oraz cały wachlarz ryb reofilnych. To jedyny spójny punkt odniesienia, z którym moglibyśmy porównać późniejsze lata, gdyby tylko były monitorowane w podobny sposób. Ponieważ nie były, interpretacje liczb i wyciąganie wniosków muszą być ostrożne. Wśród niezaobserwowanych ryb w latach 2023-2024 znajdują się między innymi takie gatunki jak: okoń, płoć, świnka czy ukleja. Niepokojące są również bardzo małe ilości zaobserwowanych węgorza (4 stuki) i łososia (1 sztuka). Trzeba od razu dodać, że „niewidoczność” oznacza brak potwierdzeń w czasie działającego monitoringu, a nie całkowite zaprzestanie korzystania tych ryb z przepławki. Ciekawostką jest natomiast zaobserwowanie w 2023 roku minoga rzecznego. Podkreślmy jednak jeszcze raz: w 2023 roku system przez sporą część roku nie działał, a w 2024 roku zliczano dopiero od listopada i to w okresie licznych przerw w przepływie. Faktem pozostaje jednak, że automatyczny monitoring końcówki 2024 roku potwierdził jedynie troć i certę (wejścia w górę) oraz zejścia leszcza — i to najlepiej ilustruje, jak ograniczona była funkcjonalna drożność obiektu w tym wycinku czasu.

Co wynika z udostępnionych przez Wody Polskie danych? Przede wszystkim to, że bez ciągłości nie ma porównywalności. Jeśli chcemy uczciwie oceniać skuteczność przepławki, monitoring musi działać okrągły rok w trybie automatycznym. Także organizacja prac hydrotechnicznych powinna być może w większym stopniu uwzględniać okresy migracji ryb dwuśrodowiskowych. Wreszcie — skoro dane, o których teraz piszemy, pojawiły się dzięki wnioskowi i publikacji Fundacji Wolne Rzeki, to wydaje się, że naturalnym standardem powinno stać się regularne, jawne raportowanie wyników monitoringu przez zarządcę obiektu.

Szczegółowe dane z monitoringu na przepławce zapory we Włocławku na Wiśle z lat 2015 – 2024 znajdziecie na stronie Fundacji Wolne Rzeki:

Zdjęcie na górze:
M., CC BY 3.0 https://creativecommons.org/licenses/by/3.0, via Wikimedia Commons

Nowe badania przeprowadzone w kilku krajach Europy pokazują, że o losie pstrągów ryb decydują milimetry żwiru, które wpływają na obecność bądź brak tlenu w szczelinach między kamieniami.

Trudne czasy dla ryb łososiowatych

Pstrągi i inne ryby łososiowate od dziesięcioleci należą do najbardziej zagrożonych gatunków w europejskich wodach śródlądowych. Ich liczebność spada niemal wszędzie w Europie – od skandynawskich strumieni po alpejskie dopływy Dunaju. Główne przyczyny to zanieczyszczenie rzek, przegradzanie koryt tamami i progami, zmiana klimatu i wynikający z tego wzrost temperatury wody, a także zanik naturalnych żwirowych odcinków potrzebnych do tarła.
Do tego dochodzą coraz częstsze zjawiska ekstremalne – gwałtowne wezbrania, susze i upały – które potrafią zniszczyć tarliska w ciągu jednego sezonu. W efekcie wiele populacji pstrąga potokowego (Salmo trutta fario) utrzymuje się dziś tylko dzięki sztucznym zarybieniom, a ich zdolność do naturalnego rozmnażania spada.

Badania na temat jakości tarlisk

Od lat w Europie prowadzi się liczne programy renaturyzacji. W przypadku rzek, w których występują ryby łososiowate, w ramach tych prac często przeprowadza się rekonstrukcję czy wręcz budowę tarlisk. Takie prace w wielkim skrócie polegają na wysypywaniu do cieku dużych ilości żwiru. Badania i obserwacje przyrodnicze pozwalały na określenie warunków fizycznych, które decydują o skutecznym rozwoju ikry w naturalnych tarliskach.
W ubiegłym roku zespół Jeana-Françoisa Rubina z Maison de la Rivière postanowił w skali międzynarodowej sprawdzić dokładnie jakie warunki panujące na dnie rzeki lub strumienia będącego tarliskiem ryb łososiowatych, w szczególności pstrągów, są najlepsze dla rozwoju ikry. Naukowcy z Francji, Szwajcarii, Słowenii i Szwecji połączyli siły, by ustalić granice tolerancji ikry oraz młodych pstrągów na brak tlenu, strukturę żwiru i obecność drobnych frakcji.

Od jajeczka do narybku — etap krytyczny

Okres od złożenia ikry do momentu, gdy narybek opuszcza żwir, to najbardziej wrażliwa faza w życiu pstrąga. W tym czasie ryby są całkowicie zależne od tlenu przenikającego przez kamienie w głąb gniazda tarłowego. Jeśli między ziarnami żwiru zalega zbyt dużo drobnego osadu, wymiana wody ustaje, a zarodki duszą się.
Autorzy podkreślają, że przy spadku stężenia tlenu poniżej 7,5 mg/l (czyli 68% nasycenia) przeżywa mniej niż 30% jaj. Dopiero przy dobrze napowietrzonym podłożu (ponad 80% tlenu względem poziomu wody powierzchniowej) szanse młodych ryb na przeżycie rosną nawet do 60% i więcej. Dane ze wszystkich badanych potoków wykazały, że gdy granulometria podłoża przekraczała 20 mm (wskaźnik Fredle’a = 7,0), to przeżywalność jaja do stadium zaoczkowanego wynosiła co najmniej 60%. W naturalnych, niezamulonych dopływach przeżywalność ikry sięgała prawie 70%.
Najgorzej wypadały miejsca, gdzie dominował drobny materiał i brakowało przepływu między kamieniami. W niektórych przypadkach przeżywalność spadała do zaledwie kilku procent.

Z badań wynika, że średnica żwiru na tarliskach dla pstrągów powinna minimalnie wynosić 17–20 mm, a tzw. Fredle Index – miara przepuszczalności podłoża – nie może być niższy niż 5–7.
Gdy w substracie znajduje się więcej niż 30% cząstek mniejszych niż 4 mm, tlen w szczelinach spada gwałtownie, a przeżywalność ikry załamuje się. Wystarczy więc nadmiar mułu czy piasku, by miejsce tarła zamieniło się w strefę obumarłą.

Jak prowadzono badania?

Naukowcy stosowali specjalne zestawy tzw. skrzynek ETF (Egg-to-Fry) – niewielkich cylindrycznych pojemników z ikrą, zakopywanych w dnie rzek. Dzięki nim mogli dokładnie mierzyć przeżywalność jaj do kolejnych etapów aż do opuszczenia gniazda i żwiru. Równocześnie badano tlen, przepuszczalność, ilość drobnych frakcji oraz średnicę żwiru. Skrzynki ETF są według autorów jednym z najdokładniejszych narzędzi oceny jakości tarlisk i efektów renaturyzacji.
W sumie w ramach prowadzonych pomiarów zbadano ponad 200 miejsc w trzech krajach (Szwecji, Słowenii i Szwajcarii). Obserwacje prowadzono na następujących gatunkach: pstrągu potokowym (Salmo trutta), morskim (S. trutta trutta) i marmurkowym (S. marmoratus).

Co wynika z badań?

Autorzy zwracają uwagę, że skuteczność tarła ale także zarybień sztucznie umieszczoną ikrą może być ograniczona, jeśli nie poprawi się struktury samego dna. Jedyną trwałą metodą wspierania populacji pstrągów jest przywracanie naturalnego substratu i przepływu wód między kamieniami.
Przy planowaniu budowy tarlisk oraz renaturyzacji rzek pstrągowych należy więc przede wszystkim zwrócić uwagę na następujące parametry:

• powinno stosować się żwir o średnicy powyżej 15–20 mm,
• zawartości frakcji drobnych na dnie strumienia ma być poniżej 25–30%,
• stężenie tlenu w wodzie przepływającej przez żwir powinien wynosić powyżej 7,5 mg/l.

Spełnienie tych warunków pozwala osiągnąć ponad 60% przeżywalności ikry na jej najbardziej niebezpiecznym etapie, a więc do momentu przekształcenia się w formę ikry zaoczkowanej.

Więcej szczegółów na temat tych badań znajdziecie pod linkiem: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/rra.70061

Na podstawie:
Rubin J.-F., Crivelli A., Robert-Charrue D., Rubin A. (2025). Stream Restoration for the Spawning of Trout: How to Enhance the Egg to Fry Survival and to Monitor the Spawning Efficiency?
River Research and Applications, Wiley, Open Access. DOI: 10.1002/rra.70061

Nowe badania z Norwegii pokazują, że roślinność nadrzeczna nie zawsze pomaga pstrągom. Okazuje się, że choć obecność gęstej roślinności na brzegach rzek może być korzystna dla wylęgu i młodego narybku, nadmiar cienia rzucanego przez drzewa i krzewy może paradoksalnie ograniczać dostęp do pokarmu, co negatywnie wpływa na rozwój najmłodszych ryb. Z kolei martwe drewno w nurcie rzeki pełni kluczową rolę, wspierając wszystkie roczniki pstrągów, oferując schronienie i stabilizując ekosystem. Wyniki badań podkreślają złożoność zależności między środowiskiem a życiem wodnym, zachęcając do bardziej zrównoważonego podejścia do zarządzania rzekami.

O czym są badania i kto je prowadził

Czy drzewa i krzewy rosnące nad brzegami rzek zawsze przynoszą korzyści rybom? Na to pytanie postanowił odpowiedzieć Eivind Wolden, student Norweskiego Uniwersytetu Nauk o Życiu (NMBU), w swojej pracy magisterskiej obronionej w maju 2025 roku. Badanie, realizowane w ramach projektu „Tiltaksorientert overvåkning av sjøørret i Hølenelva” („Monitorowanie troci wędrownej w rzece Hølenelva”), miało na celu zbadanie, jak roślinność nadrzeczna – w tym cień drzew i martwe drewno – wpływa na przeżycie, liczebność oraz zachowania młodych pstrągów potokowych (Salmo trutta).

Rzeki zlewni Hølen

Badania przeprowadzono w czterech potokach wchodzących w skład zlewni Hølen, położonej w regionie Akershus w południowej Norwegii, w gminie Vestby. Są to niewielkie cieki wodne o zróżnicowanym charakterze: od płytkich, gęsto zarośniętych odcinków po fragmenty o głębszym korycie i wartkim nurcie. Niektóre z nich są otoczone gęstą roślinnością nadrzeczną i drzewami, podczas gdy inne płyną przez bardziej otwarte tereny. Te potoki stanowią typowe siedliska pstrąga potokowego, a okazjonalnie także troci wędrownej, co czyni je cennym obiektem badań ekologicznych.

Jak prowadzono badania

W październiku 2024 roku na 15 wyznaczonych stanowiskach w zlewni Hølen przeprowadzono elektropołów, podczas których wszystkie złowione pstrągi oznaczono mikrochipami PIT (Passive Integrated Transponder). Te znaczniki umożliwiły późniejszą identyfikację ryb i śledzenie ich przemieszczania się w kolejnych sesjach monitoringu, przeprowadzonych w październiku, listopadzie i lutym. Badacze oceniali gęstość trzech grup wiekowych pstrągów: 0+ (narybek z bieżącego roku), 1+ (jednoroczne) oraz starsze (>1+). Na każdym stanowisku rejestrowano szczegółowe parametry środowiskowe, takie jak obecność drzew i krzewów nad brzegami, ilość martwego drewna w nurcie, głębokość wody, rodzaj dna oraz stopień zacienienia. Zebrane dane poddano analizie statystycznej co pozwoliło ocenić wpływ poszczególnych czynników na rozwój i rozmieszczenie ryb.

Dwa światy pstrąga: światło i cień

Wyniki badań ujawniły, że pstrągi nie mają jednego „idealnego” środowiska – ich potrzeby różnią się w zależności od wieku. Jednym z najważniejszych wniosków jakie płynęły z badań było stwierdzenie faktu, że najmłodsze pstrągi (0+) wymagają światła do właściwego rozwoju. W potokach silnie zacienionych przez gęste drzewostany dociera mniej promieni słonecznych, co ogranicza wzrost roślinności podwodnej – podstawy łańcucha pokarmowego. Mniejsza ilość światła przekłada się na mniejszą ilość roślin co następnie negatywnie wpływa na liczbę larw owadów wodnych, kluczowego pożywienia dla narybku. Zbyt gęste zadrzewienie może więc paradoksalnie zmniejszać liczebność i tempo wzrostu najmłodszych ryb dlatego też unikają one odcinków z mocno zacienionymi brzegami. Wybierają też więc raczej fragmenty płytkie, odsłonięte, z wolniejszym nurtem i o substracie drobnoziarnistym.

Z kolei starsze pstrągi (1+ i starsze) kierują się innymi priorytetami. Dla nich kluczowe stają się głębsze odcinki rzek, gdzie znajdują schronienie w podmytych brzegach, plosach, dużych kamieniach czy powalonych drzewach. Sama roślinność nadrzeczna, jeśli nie wpływa na strukturę koryta i brzegów, nie stanowi dla nich wystarczającej ochrony. Porównując odcinki zadrzewione od tych odsłoniętych nie widać znaczących różnic w występowaniu pstrągów 1+. Badania na rzekach zlewni Hølen pokazuję, że starsze pstrągi zdecydowanie unikają płytkich, silnie zarośniętych fragmentów oraz dna z drobnym materiałem, które nie oferują wystarczającej ochrony. Szukają one przestrzeni i głębszych habitatów, gdzie mogą unikać konkurencji i drapieżników, a roślinność nadrzeczna ma dla nich mniejsze znaczenie.

Najlepsze warunki dla pstrągów tworzą więc potoki, w których światło i cień współistnieją w równowadze – z częściowo nasłonecznionymi odcinkami i bogatą strukturą dna, w tym obecnością w wodzie martwego drewna. Istotna jest także zróżnicowana głębokość dna oraz szybkość nurtu. Różnice w wymaganiach poszczególnych roczników pstrągów wskazują na potrzebę zrównoważonego zarządzania rzekami, uwzględniającego różnorodność siedlisk dla różnych etapów życia tych ryb.

Źródło:

Na podstawie pracy magisterskiej:
Wolden, S. (2025). The effect of riparian vegetation on density, length, survival and movement of juvenile brown trout (Salmo trutta) in the Hølen catchment, Akershus, Norway.
Master’s Thesis, Norwegian University of Life Sciences (NMBU), Faculty of Environmental Sciences and Natural Resource Management, Ås, Norway.

Trzy lata temu na stronie internetowej Kraina Pstrąga opublikowaliśmy pierwszy ranking popularności rzek pstrągowych. Nie spodziewaliśmy się, że zestawienie będzie tak długo cieszyć się dużym zainteresowaniem i regularnie wracać w statystykach jako jeden z najczęściej czytanych artykułów. Skoro więc czytelnicy lubią rankingi, to… nie będziemy odbierać im tej przyjemności. Oto kolejne zestawienie — najpopularniejsze rzeki krainy pstrąga i lipienia w sezonie 2025.

Czym jest popularność i jak ją mierzymy? W tym celu sięgnęliśmy po dane z narzędzi Google: Analytics, Search Console oraz Trends. Nie chodzi wyłącznie o liczbę odwiedzin naszej strony, lecz przede wszystkim o frazy wyszukiwania związane z łowiskami. Dzięki nim możemy określić, które rzeki krainy pstrąga i lipienia cieszyły się największym zainteresowaniem w minionym sezonie. Frazy takie jak „licencja Dunajec”, „Wisła odcinek specjalny”, „Mierzawa pstrągi” czy „ryby w Czarnej Przemszy” mówią nam sporo. Wskazują, że ktoś właśnie planuje wypad nad wodę, sprawdza ceny zezwoleń, szuka mapy łowiska lub po prostu marzy o pstrągu z wymarzonej rzeki.

Ranking należy traktować z przymrużeniem oka, ponieważ wyniki nie odzwierciedlają rzeczywistej liczby wędkarzy na danym łowisku, a jedynie poziom zainteresowania w sieci. Popularność w tym kontekście to po prostu ciekawość, klikanie, wyszukiwanie… i odrobina tęsknoty za kolejnym wypadem. W przypadku tego rankingu mówimy o okresie popularności od początku lutego do końca sierpnia.

Niektórzy mogą uznać ranking za kontrowersyjny. I mają trochę racji — bo przecież wędkarze niechętnie zdradzają swoje sekrety. Zdjęcia rzek? Owszem. Pozowanie z rybami? A jakże! Ale nazwa rzeki? Tu już zapada cisza… Dlatego zdajemy sobie sprawę, że taki ranking może wywołać lekkie poruszenie w środowisku.

Rzeki pstrągowe w Polsce są zróżnicowane. Duże, znane w całym kraju łowiska, takie jak Dunajec czy San, to miejsca regularnie odwiedzane, gdzie zdjęcia z połowów nie dziwią. Mają one odcinki licencyjne, są intensywnie zarybiane. Ale są też małe, dzikie strumyki, które czasem stają się gwiazdami na chwilę — po jakimś filmie, po poście lub komentarzu na Facebooku, po jednym efektownym zdjęciu.

W tym roku również zauważyliśmy takie zjawiska, ale tych małych i mniej znanych rzek nie znajdziecie w tym zestawieniu. Celowo je pominęliśmy, by nie robić im reklamy, której po prostu mogą nie udźwignąć. Tegoroczne zestawienie obejmuje więc tylko te większe, znane i raczej bezpieczne dla popularności rzeki — takie, które i tak już mają swoje stałe miejsce na mapie polskiego wędkarstwa.

Podobnie jak w zestawieniu z przed trzech lat łowiska zostały ułożone w kolejności losowej. No może prawie losowej 😉

Co warto dodać – rzeki takie jak Dunajec, San czy Raba potraktowano całościowo, bez analizy popularności ich odcinków licencyjnych. Zaczynamy.

Reda

Choć to rzeka stosunkowo skromna pod względem wymiarów, w świecie wędkarstwa pomorskiego ma swoje znaczenie. Górny odcinek Redy to głównie pstrągi — a dolne fragmenty przyciągają trocią w jej sezonie migracyjnym. A do tego lipień, z które kiedyś Reda słynęła w całym kraju. Łatwy dojazd do rzeki i dostępne brzegi to zdecydowane atuty tej rzeki. Gospodarzem rybacki Redy jest PZW Okręg w Gdańsku.

Radunia

Radunia – ta kaszubska rzeka o nieco spokojniejszym charakterze jest bardzo popularna wśród kajakarzy. Wśród wędkarzy zyskuje w ostatnim czasie głównie dzięki pięknym i trudnym technicznie pstrągowym odcinkom. Choć nie jest tak spektakularna jak inne pomorskie rzeki to swoją wyjątkową urodą i lokalnym klimatem przyciąga tych, którzy chcą połączyć przyrodę z ciszą i atmosferą mniej skomercjalizowanych łowisk.

Mierzawa

Przenosimy się z północnej Polski bardziej na południe, do województwa świętokrzyskiego, gdzie z dala od większych miejscowości, przez pola i łąki płynie Mierzawa. Obecność tej, bądź co bądź, niewielkiej rzeki w tym zestawieniu należy przede wszystkim tłumaczyć sporą ilością podejmowanych działań w zakresie odbudowy tarlisk, ciągłości ekologicznej oraz zarybień. W okręgu PZW Kielce nie tylko, że rozumieją potrzebę ochrony swoich wód krainy pstrąga i lipienia to jeszcze bardzo umiejętnie promują swoje działania, stąd też prawdopodobnie w dalszym ciągu spore zainteresowanie Mierzawą.

Czarna Przemsza

Łowisko Czarna Przemsza miało w tym roku wyjątkową promocję jaką były odbywające się na tej wodzie Mistrzostwa Świata w Spinningu. Jednak nawet bez tej imprezy Czarna Przemsza pozostaje w czołówce popularności rzek pstrągowych od lat. Bliskość dużej aglomeracji, łatwy dostęp do wody i intensywne zarybienia stwarzają z tej rzeki pstrągowego pewniaka, nie mającego poważnej konkurencji w tej części kraju.

Raba

Raba to klasyka małopolskiego wędkarstwa – często opisywana, często wyszukiwana. Znana z krystalicznie czystych wód i zróżnicowanego środowiska, oferuje doskonałe warunki do łowienia pstrągów potokowych oraz lipieni, szczególnie na odcinkach licencyjnych. Regularne zarybienia oraz dobrze zarządzane łowiska przyciągają wędkarzy szukających zarówno okazów, jak i spokojnych miejsc do wędkowania. W rankingu tegorocznym ma bardzo solidne miejsce i widać rosnące zainteresowanie tą rzeką rok do roku. Szczególnie dużo zapytań w temacie Raby przypadło na drugą połowę maja oraz połowę sierpnia.

Słupia

Wracamy z rankingiem na północ kraju. Słupia to klasyka wód północnych – znana przede wszystkim jako rzeka trociowa, ale jej górne i środkowe odcinki też skrywają miejscówki z pstrągiem i lipieniem. W rankingu znalazła się dzięki temu „hybrydowemu” charakterowi: część wędkarzy przyciąga tu troć, innych – walory rzeki całej krainy pstrąga i lipienia.
To rzeka, która często pojawia się w dyskusjach wędkarzy o łowiskach Bałtyku, i to nie tylko w sezonie trociowym.

Wisła (Mała Wisła)

Mała Wisła, czyli odcinek Wisły powyżej Zbiornika Goczałkowickiego (OS Wisła i Brennica), to łowisko o charakterze bardziej użytkowym niż malowniczym, przyciągające wędkarzy przede wszystkim obfitością ryb łososiowatych. Uregulowany przebieg rzeki, z licznymi progami, które niejako dzielą wodę na sektory, ograniczają dzikość krajobrazu. Mimo to, czysta i natleniona woda oraz kamienisto-żwirowe dno sprzyjają populacji pstrągów potokowych – dominującemu gatunkowi – oraz lipieniom. Intensywne zarybienia zapewniają dużą liczebność ryb, co od wielu lat czyni to miejsce bardzo atrakcyjnym dla muszkarzy.

Wda

Rzeka Wda, płynąca przez Pojezierze Kaszubskie i Bory Tucholskie, jest nie tylko ceniona przez kajakarzy, ale także przez wędkarzy chcących łowić ryby łososiowate, takie jak pstrąg potokowy czy lipień. I chociaż w 2020 roku doszło do katastrofy ekologicznej, gdy zrzut mułu z elektrowni wodnej zabił tysiące ryb, to intensywne zarybienia i ochrona (no-kill, monitoring) wspierają populacje ryb szlachetnych i Wda, oferuje dziś czyste wody i zróżnicowane odcinki rzeki, idealne zarówno dla muszkarzy i spinningistów.

San

Chociaż tegoroczny ranking najpopularniejszych rzek krainy pstrąga i lipienia sporządzony został w losowej kolejności to chyba wszyscy domyślamy się, że dwie ostatnie rzeki to istny top rzek pstrągowych w Polsce. Rzeka San, jedna z największych górskich wód w Polsce jest uznawana za jedno z najlepszych łowisk ryb łososiowatych w Europie, co przyciąga wędkarzy z całego kraju i zagranicy. Jej popularność wynika przede wszystkim z obfitego rybostanu: krystalicznie czysta, zimna i dobrze natleniona woda sprzyja pstrągowi potokowemu, lipieniowi – o czym świadczą jego imponujące rozmiary osiągane w Sanie – a także głowacicom. Górski charakter rzeki, z rwącymi bystrzami, zakolami i zróżnicowanym dnem czyni ją „mekką” dla muszkarzy, którzy cenią tu wyzwanie i bliskość z naturą. Malownicze otoczenie Bieszczadów dodatkowo podnosi atrakcyjność Sanu.

Dunajec

Rzeka Dunajec to ikona wędkarstwa muchowego w Polsce, słynąca z obfitego rybostanu pstrągów potokowych, lipieni oraz głowacic. Jej popularność zawdzięcza krystalicznie czystej, zimnej wodzie i zróżnicowanemu nurtowi – od rwących bystrzy po głębokie doły – idealnemu dla muszkarzy. Szczególne znaczenie mają odcinki specjalne OS Dunajec Górny i OS Dunajec Dolny obfitujące w potoki i lipienie. Te fragmenty, otoczone pienińską przyrodą, przyciągają wędkarzy z całego świata, choć wymagają doświadczenia ze względu na wartki nurt i głębokości. Łatwy dojazd i bliskość dobrych dróg czynią Dunajec dostępnym wyzwaniem dla każdego pasjonata krainy pstrąga. Zainteresowanie rzeką trwa praktycznie przez cały pstrągowy sezon, jednak wyraźnie wzrasta w okresie letnim.

Inne rzeki

Tuż poza pierwszą dziesiątką znalazły się inne znane i lubiane wody: Pasłęka, Łupawa, Soła oraz Skawa. Warto zauważyć, że niektóre z rzek z poprzedniego rankingu zanotowały znaczny spadek popularności. Może to wynikać z pogorszenia stanu ichtiofauny, spadającego poziomu wody lub zbyt dużej presji w poprzednich latach.

Na koniec warto przypomnieć, że ten ranking to przede wszystkim zabawa – ciekawostka pokazująca, które rzeki w 2025 roku najbardziej przyciągały uwagę wędkarzy w sieci. Nie traktujcie go zbyt dosłownie. Popularność w Google nie musi iść przecież w parze z najlepszymi wynikami nad wodą. Świetne połowy można mieć także na rzekach, o których nie wspomniano w tym zestawieniu – tych cichych, zapomnianych, gdzie pstrąg potrafi zaskoczyć najbardziej.

Zdjęcie na górze: Olivia Hutcherson on Unsplash

Brzana (Barbus barbus) to gatunek szybkich odcinków większych rzek, doskonały „barometr” ich zdrowia: lubi nurt, tlen i twarde, żwirowo-kamieniste dno. Najlepsze łowienie przypada zwykle na przełom sierpnia i września. Wtedy to po tarle ryby intensywnie żerują, a krótkie przybory i zmierzchowe okna aktywności działają na naszą korzyść. Okres chronny brzany zacznie się 1 stycznia więc koniec lata i jesień to świetny czas by spróbować złowić tą bardzo silną i waleczną rybę.

Koniec lata – najlepszy czas na brzany

Tarło ryb zawsze wiąże się z dużym wydatkiem energetycznym. Nie dziwi więc, że po wiosenno-letnim tarle (maj–lipiec) brzana (Barbus barbus) intensywnie „odbudowuje” swoją kondycję. W drugiej połowie lata bardzo pewnie i odważnie żeruje przy dnie, głównie na żwirowych rynnach i bystrzach. Jej największa aktywność pokarmowa wyraźnie rośnie pod koniec sierpnia i na początku września. Żerowanie brzany dobrze pokrywa się z dzienno-zmierzchowym rytmem wielu ryb rzecznych (więcej ruchu o świcie i o zmierzchu), a na przełomie lata i jesieni okna te często się wydłużają. Badania rytmów dobowych brzan potwierdzają silną sezonowość aktywności. Dodatkowo późnoletnie, wrześniowe przybory wody i lekkie zmętnienia niosą więcej dryfującego pokarmu, co potrafi „włączyć” żerowanie na rynnach i przelewach. To wszystko powoduje, że potarłowy „boom” na brzany wypada właśnie w sierpniu i wrześniu.

Kraina brzany — gdzie i jakie warunki musi spełniać?

W klasycznym podziale europejskich rzek wyróżnia się cztery „krainy” rybne: pstrąga, lipienia, brzany i leszcza. Kraina brzany to środkowe biegi rzek — szybkie, dobrze natlenione, o twardym (żwirowym/żwirowo-kamienistym) dnie; niżej przechodzi ona w spokojniejszą krainę leszcza. Rzeki preferowane przez brzany spełniają następujące warunki:

• rzeki szerokie > 20 m, głębokie (maks. > 1 m), z dnem żwirowym lub kamienisto-żwirowym;
• spadek koryta zwykle < 5‰;
• młode ryby trzymają się płycizn z wyraźnym przepływem, większe zajmują głębszą rynnę

W Polsce brzana występuje zarówno w szerokich rzekach podgórskich/górskich (San, Dunajec — poniżej typowo „pstrągowo-lipieniowych” odcinków), jak i rzeki nizinne, o ile mają bystrza, twarde rafy i „pracujący” nurt. Zasięg gatunku obejmuje większą część biegu Wisły i Odry oraz górskich dopływów tych rzek.

Na co i jak łowić brzany?

Łowienie brzany to sztuka wymagająca cierpliwości i odpowiedniego sprzętu. Najskuteczniejsze metody to feeder lub gruntowa z ciężarkiem, pozwalające na precyzyjne umieszczenie przynęty na dnie. Popularne przynęty to żółty ser, rosówki, czerwone robaki, pellet o intensywnym zapachu. Dla spinningowców brzana to prawdziwe wyzwanie, wymagające precyzji i dostosowania do szybkiego nurtu rzeki. Skuteczne przynęty to woblery o długości 5-8 cm, imitujące małe ryby jak ukleje, płotki czy larwy – powinny mieć intensywny ruch i stabilną pracę w nurcie, i co ważne powinny mieć możliwość głębokiego zejścia pod wodę ta, aby „szorowały” po dnie. Dobrze sprawdzają się też gumki takiej jak twistery czy rippery, a nawet woblery kuliste lub spłaszczone – klucz to prowadzenie przynęty blisko twardego dna, w miejscach z silnym prądem, gdzie brzany żerują. Technika polega na rzutach pod prąd i wolnym ściąganiu. Brzana na muchę? Jak najbardziej, ale warto pamiętać o mocnym sprzęcie. Tu nie jest łowienie niewielkich lipieni czy pstrągów. Możliwość spotkanie z wielką i silną rybą każą poważniej podejść do zastosowanego kija czy też przyponu. Na brzany warto spróbować ciężką nimfę prowadzona nisko, naturalnym spływem, często „na krótko” w rynnach pod bystrzami i na wlewach.

Okres ochronny i wymiar ochronny brzany oraz… czy w ogóle ją się je?

W Polsce brzana podlega ścisłej ochronie: okres ochronny trwa od 1 stycznia do 30 czerwca, a wymiar ochronny wynosi 40 cm – mniejsze osobniki muszą wrócić do wody. Limit połowu to maksymalnie 3 sztuki na dobę. Co do wartości kulinarnej to opinie są mieszane: dla jednych to smaczna, zdrowa ryba o subtelnym smaku, dla innych nieco bez wyrazu, bardzo oścista i mało apetyczna, zwłaszcza jeśli nie jest odpowiednio przygotowana. Wiadomo też, że ikra brzan zawiera tiaminazę i jest trująca, a w okresie tarła spożywanie mięsa z jamy brzusznej może powodować zatrucia z objawami takimi jak biegunka czy wymioty.

Tarło, wędrówki i zagrożenia brzany

Tarło odbywa zwykle w maju–lipcu, przy 15–18 °C. Brzana to wędrowiec potamodromiczny: przed tarłem podejmuje ruchy w obrębie dorzecza, często do dopływów z czystymi, żwirowymi tarliskami. Skala migracji zależy od rzeki i drożności koryta, ale badnia i obserwacje pokazują sezonowe wędrówki dorosłych osobników. Samice składają ikrę porcjami na żwirowych bystrzach; wydłużona płetwa odbytowa pomaga płytko zagrzebać jaja w żwirze. Zamulanie podłoża wyraźnie obniża przeżywalność.

Brzana jest gatunkiem reofilnym — wymaga przepływu i dobrego natlenienia. Długotrwałe upały i niski stan wody to spadek tlenu rozpuszczonego w wodzie co prowadzi do pogorszenia kondycji ryby. Zwiększa to także ryzyko śmiertelności podczas długiego holu o czym warto pamiętać wybierając się latem na brzany.

Brzany stoją w obliczu poważnych wyzwań: zanieczyszczenia rzek pestycydami i ściekami niszczą ich siedliska, obniżając poziom tlenu. Regulacje i „utrzymania” rzek powodują fizyczne niszczenie i zamulanie tarlisk, upraszczanie mikrosiedlisk i ograniczenie mobilności koryta. Jako, że brzany wędrują w rzekach (choć na niewielkie odległości) to wszelka zabudowa hydrotechniczna znacznie ogranicza jej występowanie. Ochrona brzany wymaga działań: oczyszczania rzek, przywracania naturalnych koryt i zrównoważonego wędkarstwa, by ta piękna ryba przetrwała dla przyszłych pokoleń.

Ciekawe informacje na temat brzany w Polsce znajdziesz w tych opracowaniach:

Amirowicz A. 2012: Brzana Barbus barbus – Metodyka monitoringu GIOŚ (PDF). Podstawowe wymagania siedliskowe, rozmieszczenie w PL, zagrożenia. siedliska.gios.gov.pl

GIOŚ: Wyniki monitoringu 2015–2016 (PDF). Dane polowe nt. populacji w obszarach Natura 2000. siedliska.gios.gov.pl

GIOŚ – strona gatunkowa „5085 Brzana” (HTML/PDF). Status w PL (VU 2009), odniesienia do Dyrektywy Siedliskowej (zał. V). siedliska.gios.gov.pl

Na początku 2025 roku zakończyły się konsultacje społeczne projektów Planów Utrzymania Wód – dokumentów określających, jakie działania będą prowadzone na rzekach w Polsce. To w nich decyduje się m.in.: o wycinkach nadbrzeżnych drzew czy utrzymaniu drożności cieków. W ramach konsultacji społecznych wpłynęło 11 053 uwag i wniosków.

Znaczenie Planów Utrzymania Wód dla środowiska i społeczności

Na początku 2025 roku zakończyły się konsultacje społeczne projektów Planów Utrzymania Wód (PUW). Dokumenty te określają zakres działań na rzekach i ciekach w Polsce, takich jak wycinka drzew i krzewów, odmulanie i udrażnianie koryt, zasypywanie wyrw w brzegach. Dzięki dużemu rozgłosowi, który został nadany przede wszystkim przez Fundację Wolne Rzeki, w konsultacjach wzięła udział bardzo duża ilość osób prywatnych oraz organizacji.

Pod koniec sierpnia Wody Polskie na swoich stronach opublikowały wyniki konsultacji. W ramach konsultacji do Wód Polskich napłynęło ponad 11 tysięcy uwag i wniosków co świadczy o ogromny odzewie i zaangażowaniu wielu osób prywatnych i instytucji. Dane pokazują, że dyskusja dotyczyła nie tylko ograniczania prac, ale także ich rozszerzania w odpowiedzi na lokalne wyzwania, np. poprzez uwzględnienie nowych zagrożeń oraz budowli regulacyjnych.

Jak wyglądały konsultacje w liczbach?

Na stronie https://www.gov.pl/web/wody-polskie/plany-utrzymania-wod znajdziemy szczegółowe informacje na temat zgłoszonych uwag i wniosków w całym kraju wraz z tzw. tabelami rozpatrzenia uwag, gdzie zebrano wszystkie zgłoszone propozycje zmian do PUW.

Podsumowując zgłoszono 11053 uwag i wniosków. Uwzględniono 1546 (14%), częściowo uwzględniono 2221 (20%), wyjaśniono 2755 (25%) a 4531 (41%) nie zostało uwzględnionych. Najwięcej wniosków wpłynęło do RZGW Białystok, Warszawa oraz Gdańsk. Poniżej znajduje się tabelę która pokazuje procentowe wyniki konsultacji w zakresie planów utrzymania wód z obszarów działania poszczególnych regionalnych zarządów gospodarki wodnej

W wyniku przeprowadzonych konsultacji społecznych Wody Polskie usunęły z planów 2716 odcinków rzek, skróciły lub podzieliły 5007 odcinków rzek i zrezygnowały z części działań na 1176, co oznacza że łącznie długość rzek, na których planowano realizację działań w ramach projektów PUW zmniejszono o 20 887 km.

Co budziło największe emocje? Różnorodne perspektywy na działania utrzymaniowe

W treści uwag i wniosków dominują krytyki standardowych działań z art. 227 Prawa Wodnego. Analizując szczegółowo jedno z zestawień uwagi i wniosków (dla RZGW Gliwice) można zauważyć, że najczęściej dotyczyły one:

• usuwania drzew/krzewów w obawie o utratę bioróżnorodności, siedlisk i retencji wody,
• odmulania i udrażniania,
• usuwania tam bobrowych.

Z drugiej strony, samorządy i mieszkańcy często żądali większej liczby interwencji, takich jak poszerzanie koryt, umacnianie brzegów czy regulacja potoków, motywując to ryzykiem podtopień i potrzebą ochrony infrastruktury.

Najwięcej skutecznych wniosków dotyczyło rezygnacji z części planowanych działań utrzymaniowych. W wielu przypadkach, po rozpatrzeniu argumentów społecznych i przeprowadzeniu dodatkowych analiz, zdecydowano się na usunięcie całości lub fragmentów odcinków wód z projektu PUW. Często dotyczyło to sytuacji, w których odcinki znajdowały się na terenach chronionych albo w obszarach szczególnie narażonych na skutki suszy.

Uwzględniano również postulaty wymagające pogłębienia analiz lokalizacyjnych – precyzyjnego określenia początku i końca odcinków czy też doprecyzowania działań w kontekście obszarów chronionych. W efekcie w wielu miejscach skrócono odcinki przewidziane do utrzymania, zrezygnowano z niektórych prac albo wprowadzono wymóg stosowania środków minimalizujących wpływ działań utrzymaniowych na środowisko.

Wnioski zmierzające do rozszerzenia katalogu działań utrzymaniowych były prawie w całości odrzucane. Nie akceptowano propozycji wprowadzenia nowych odcinków wód do utrzymania ani dodawania zadań, które nie mieszczą się w zamkniętym katalogu ustawy Prawo wodne (np. remonty i przebudowy urządzeń wodnych, likwidacja jazów czy budowa przepławek dla ryb).

Podobnie odrzucano postulaty całkowitego usunięcia działań utrzymaniowych z całych JCWP. Wody Polskie argumentowały, że utrzymanie musi być planowane tam, gdzie istnieje realne zagrożenie podtopieniami obszarów zabudowanych, infrastruktury lub terenów użytkowanych gospodarczo. W takich sytuacjach administracja wskazywała na konieczność równoważenia interesów środowiskowych, społecznych i gospodarczych.

Wnioski na przyszłość

Konsultacje społeczne Planów Utrzymania Wód pokazały, jak silnie nadal dominuje podejście „utrzymaniowe”, oparte na wycinkach, odmulaniu i udrażnianiu wód. Jednocześnie bardzo pozytywnie odczytywać należy ogromne zaangażowanie coraz większej liczby osób i instytucji. Coraz lepiej potrafimy dziś aktywnie zabrać głos, domagając się ochrony naturalnych cieków i zmian w sposobie zarządzania rzekami. Ogromne brawa i podziękowania należą się Fundacji Wolne Rzeki za pokazanie jak ważne są te konsultacje oraz za pomoc w postaci poradnika na temat tego jak należy składać wnioski.

Czy warto było brać udział w konsultacjach? Wyniki pokazują że jak najbardziej! Nie powinniśmy sugerować się tym, że prawie połowa uwag została odrzucona. Wynikało to często z braku pełnego zrozumienia czym są PUWy oraz jakie uwagi czy wnioski mogą być zgłaszane. Jedna trzecia wszystkich sugestii została uwzględniona lub przynajmniej częściowo uwzględniona. Te wszystkie, jakże liczne głosy, mogą ostatecznie przełożyć się na coś realnego — na faktyczną ochronę wielu kilometrów rzek.

Co ważne proces nie kończy się wraz z opublikowaniem wyników. Jeszcze przez kilka dni można zgłaszać uwagi do wyników konsultacji (w terminie 16 września 2025 r). Dzięki temu dialog trwa, a my wciąż mamy realny wpływ na ostateczny kształt Planów Utrzymania Wód — warto więc go wykorzystać. Informacje jak pisać komentarze do przedstawionych wyników znajdziecie na stronie: https://wolnerzeki.pl/wyniki-konsultacji-planow-utrzymania-wod/

Mój udział w konsultacjach

Na koniec postanowiłem napisać kilka zdań o moim osobistym udziale w konsultacjach. Złożyłem trzy uwagi – dwie dotyczące Białej Przemszy i jedną jej dopływu, Centurii (pozycje 766, 767 i 768 w zestawieniu RZGW Gliwice). Wszystkie miały wspólny cel: powstrzymanie niepotrzebnych ingerencji w rzekę w postaci wycinek drzew i krzewów oraz udrażniania koryta. W swoich wnioskach podkreślałem, że Centuria i Biała Przemsza zachowały w wielu miejscach naturalny, dziki charakter. Zwracałem też uwagę na obecność obszarów chronionych, w tym Parku Krajobrazowego Orlich Gniazd oraz użytków ekologicznych: „Źródła Centurii”, „Śródleśne Łąki w Starych Maczkach” i „Zakola Białej Przemszy”.

Bardzo się cieszę, że moja uwaga dotycząca Centurii została w całości uwzględniona – i tym samym odcinek rzeki został usunięty z PUW. Dwie pozostałe uwagi dotyczące Białej Przemszy uwzględniono częściowo, co oznacza wyłączenie z planowanych prac utrzymaniowych fragmentu rzeki o łącznej długości ok. 19,3 km, w tym odcinek rzeki między Sławkowem a Maczkami.

„Czasopismo Prawno-Historyczne” to renomowane pismo naukowe wydawane przez Wydział Prawa i Administracji Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, poświęcone historii ustroju i prawa, dziejom prawa rzymskiego oraz kanonicznego, a także innym aspektom historii prawa. Niniejszy artykuł opiera się na pracy Michała Makucha pt. „Galicyjskie ustawodawstwo rybackie z 1882 roku jako element rozwoju prawnej ochrony przyrody”, opublikowanej w tym periodyku (tom LXXVII, zeszyt 1, 2025, s. 211–237), która szczegółowo omawia genezę i znaczenie tych regulacji w kontekście rozwoju ochrony przyrody na ziemiach polskich.

Od chaosu do ochrony – dlaczego Galicja stała się pionierem?

W drugiej połowie XIX wieku, w autonomicznym Królestwie Galicji i Lodomerii (część monarchii austro-węgierskiej, obecnie w granicach Polski i Ukrainy), powstało jedno z pierwszych nowoczesnych uregulowań dotyczących rybołówstwa. Ustawa z 19 listopada 1882 roku „o niektórych środkach ku podniesieniu rybactwa na wodach śródkrajowych” oraz towarzyszące jej rozporządzenie wykonawcze z 28 czerwca 1882 roku nie tylko porządkowały gospodarkę rybacką, ale też wprowadzały elementy ochrony przyrody, które wyprzedzały swoje czasy. Choć ustawa była tymczasowa (obowiązywała do 1890 roku), stała się kamieniem milowym w rozwoju polskiego prawa środowiskowego, inspirując późniejsze regulacje w niepodległej Polsce. Przed 1882 rokiem rybołówstwo opierało się na starych patentach cesarskich z XVIII wieku (np. z 1763 i 1771 roku), które skupiały się głównie na karach za kłusownictwo, bez uwzględnienia cykli życiowych ryb. Nowe prawo to zmieniło, integrując wiedzę naukową z regulacjami, co autor omawianego opracowania określa jako element świadomego kształtowania ochrony przyrody.

Ciekawostki o okresach ochronnych, wymiarach ochronnych i ochronie gatunków ryb

Ustawa wprowadzała pionierskie mechanizmy ochrony, dostosowane do biologii ryb. Kluczowym elementem były okresy ochronne, ustalone w rozporządzeniu wykonawczym, by chronić ryby podczas tarła (rozrodu). Oto lista chronionych gatunków z dokładnymi datami – to, jak wskazuje Makuch, jedna z pierwszych takich regulacji w Europie Środkowej:

• boleń: 1 marca – 31 maja (ochrony tarła w rzekach).
• brzana: 16 maja – 15 lipca.
• cyrta i czop: 1 kwietnia – 30 czerwca.
• kleń i leszcz: 16 maja – 15 lipca.
• lipień: 1 marca – 31 maja (gatunek szczególnie wrażliwy na zakłócenia).
• łosoś: 1 września – 15 stycznia (najdłuższy okres, ze względu na migracje).
• pstrąg potokowy 15 października – 15 marca (zimowa ochrona przed połowami pod lodem).
• sandacz: 1 kwietnia – 30 czerwca.
• świnka: 1 marca – 31 maja.
• wyrozub: 1 kwietnia – 30 czerwca.

Ciekawostka: Prawo pozwalało na rozszerzanie ochrony na inne gatunki (np. szczupak, okoń, jaź, karp, lin, karaś, miętus) po konsultacji z ekspertami i Wydziałem Krajowym. To elastyczne podejście opierało się na „wiedzy naukowej”, co było rewolucyjne – dziś przypomina to opinie ekologów czy naukowców w procesach legislacyjnych. Jeśli ryba została złowiona w okresie ochronnym, musiała być natychmiast wypuszczona, pod karą grzywny. Inna metodą ochrony był wprowadzony całkowity zakaz połowów pod lodem (wyławianie z przerębli czy „głuszenie” ryb), by nie zakłócać ich zimowego spoczynku.

Co do wymiarów ochronnych (minimalnych rozmiarów ryb dozwolonych do połowu), ustawa upoważniała władze do ich ustalania, by zapobiec odławianiu młodych osobników. Szczegóły określało rozporządzenie, zakazując sprzedaży czy serwowania ryb poniżej określonej wielkości – np. by chronić populacje przed wyginięciem. To narzędzie miało na celu „właściwe zarybienie akwenów”, co dziś znamy jako ochronę bioróżnorodności. Były jednak wyjątki: dla ryb drapieżnych (np. szczupak) władze mogły zezwalać na połowy, by ograniczyć ich populację i chronić inne gatunki – ak podkreśla analiza Makucha była to próba wprowadzania ekologicznej równowagi.

Ciekawostki o podziale wód w kontekście ochrony ryb

Prawo rozróżniało wody, by dostosować ochronę do ich charakteru, co było nowatorskim podejściem. Wody hodowlane (sztuczne stawy czy akweny połączone z rzekami) były wyłączone z zakazów – tu połowy mogły trwać cały rok, pod warunkiem, że służyły chowowi lub przesiedlaniu ryb. To wspierało gospodarkę, ale z naciskiem na zrównoważone zarybienie, co autor opracowania widzi jako integrację aspektów ekonomicznych z ochronnymi.

Natomiast wody płynące (rzeki i ich dopływy) podlegały ścisłym ograniczeniom. Na przykład:

• Od 15 października do 15 grudnia zakaz połowów na odcinkach rzek jak Soła, Skawa, Raba, Dunajec, Biała, Wisłoka, San, Dniestr, Strwiąż, Bystrzyca, Stryj, Swica, Łomnica, Łukwa, Prut i Czeremosz – od źródeł po granice gmin.
• Od 1 kwietnia do 31 maja zakaz na innych odcinkach tych rzek (np. Prut od Oskrzesińca do Bukowiny).

Władze mogły ustanawiać dodatkowe okresy ochronne w konkretnych akwenach po konsultacjach z ekspertami, jeśli mieszane zarybienie wymagało specjalnych środków. To dzieliło wody na „cenne” (wymagające ochrony) i „gospodarcze”, zapobiegając nadmiernej eksploatacji. Prawo zabraniało też zanieczyszczania wód truciznami czy odpadami, co pośrednio chroniło całe ekosystemy, jak szczegółowo omawia Makuch w kontekście rozwoju prawnej ochrony przyrody.

Ciekawostki o próbach regulacji połowów i wędkowania

Ustawa walczyła z chaotycznymi praktykami, wprowadzając zakazy destrukcyjnych metod – to pierwsza taka kompleksowa regulacja w Galicji. Zakazane były:

• Materiały wybuchowe (dynamit) i trucizny (np. rybia trutka, wapno, wywary roślinne jak „wronie oko” – strychnina z kulczyby).
• „Samołowy” – automatyczne pułapki jak więcierze (wiklinowe kosze), lasy (sieci z linek), pastele (skrzynie zamykające się na rybę).
• Połowów w przeręblach czy głuszenia ryb pod lodem.

Narzędzia rybackie musiały być oznakowane (widocznymi znakami właściciela), by ułatwić kontrolę – strażnicy rybaccy (zaprzysiężeni urzędnicy) mieli prawo konfiskować sprzęt i karać grzywnami. Strażnicy rybaccy musieli składać uroczystą przysięgę: że będą „strzegli wód rybnych z całą możliwą troskliwością i wiernością” – aż do słów: „Tak mi Panie Boże dopomóż!”. Co roku ogłaszano przepisy w gminach nadbrzeżnych, by edukować mieszkańców.

Te regulacje zmniejszyły kłusownictwo i ustabilizowały populacje ryb, wpływając na dochody lokalnych społeczności. Prawo rybackie obowiązywało na ziemiach polskich do 1932 roku, inspirując ustawę o rybołówstwie – echo galicyjskiej innowacji w dzisiejszym prawie wodnym. Za naruszenie przepisów groziły surowe kary: grzywny od 5 do 50 złotych reńskich (do 100 zł w przypadku recydywy lub znacznych szkód w zarybieniu), z możliwością zamiany na areszt (5 zł = 1 dzień pozbawienia wolności). Obligatoryjnie konfiskowano złowione ryby i narzędzia, które sprzedawano, a dochód przekazywano na fundusz wspierający rybołówstwo – to praktyczne rozwiązanie podkreślało edukacyjny i prewencyjny charakter prawa.

Dziedzictwo 1882 roku dla współczesności

Jak dowodzi praca Makucha omawiana galicyjska ustawa to nie suchy akt prawny, ale żywy przykład, jak XIX-wieczni legislatorzy łączyli gospodarkę z ekologią. Te regulacje wpłynęły na unifikację prawa rybackiego w niepodległej Polsce, stając się podstawą dla ustawy z 1932 r., i podkreślają, jak wczesne interwencje prawne mogą zapobiegać degradacji środowiska. Wreszcie, galicyjskie prawodawstwo pokazuje, że ochrona przyrody to nie tylko zakazy, ale też edukacja i wsparcie dla lokalnych społeczności, co pozostaje aktualne nawet dziś w walce z nadmierną eksploatacją zasobów wodnych.

🔗 Omawiana praca dostępna jest w całości na stronie: „Czasopismo Prawno – Historyczne, tom LXXVII – zeszyt 1, 2025„

W sierpniu 2025 roku Polska zmaga się z wyjątkowo niskimi stanami wód w rzekach i akwenach, co potwierdzają najnowsze dane z Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej (IMGW). Według monitoringu hydrologicznego, w dniu 26 sierpnia aż 469 na 923 stacji pomiarowych notuje niskie stany wody, a na 20 z nich mamy stan poniżej minimum okresowego. To sytuacja, która budzi poważne obawy wśród ekologów i wędkarzy, przypominając o trwającym kryzysie wodnym w naszym kraju.

Na załączonym zestawieniu stacji hydrologicznych widać dramatyczne odczyty. Przykładowo, na Wiśle w Warszawie-Bulwary poziom wody spadł do zaledwie 8 cm, co jest najniższym wartością w historii pomiarów na tej stacji. Aż na pięciu stacja na rzece Wiśle notuje się obecnie najniższe stany w historii pomiarów. Bardzo niskie stany odnotowano też na innych rzekach: w Burzeninie na Warcie – 64 cm, w Duninie na Kaczawie – 63 cm, czy w Giecznie na Moszczenicy – 109 cm, w Łodygowicach na Żylicy – 345 cm, czy w Mirsku na Kwisie – 305 cm. Dane, pochodzące z pomiarów z 27 sierpnia 2025 roku, wskazują że sporej części rzek, szczególnie na południu i w centrum Polski, w dalszym ciągu utrzymuje się trend spadkowy.

Aktualizacja 28.08.2025

Kolejne dni bez opadów powodują że poziomy wody w rzekach dalej spadają. 28 sierpnia (czwartek) już na 27 stacjach zanotowania stan poniżej okresowego minimum. Do takiego stanu w ostatnich dniach opadła woda m.in. na Warcie w Sieradzu spadając poniżej absolutnego minimum z ubiegłego roku o 1 centymetr (139 cm). Stan niski i poniżej minimum obserwuje się już na 482 stacjach hydrologicznych.

Susza hydrologiczna powtarza się co rok

Susza hydrologiczna obejmuje niemal cały kraj. Chociaż lipiec przyniósł nieco więcej opadów (130% normy), sierpień szybko zniweczył te efekty, prowadząc do suszy hydrologicznej i rekordowych minimów. To niestety nie pierwszy raz – podobne problemy obserwowaliśmy w dwóch poprzednich latach w sierpniu 2023 i 2024 roku, kiedy to susza rolnicza dotknęła 13 województw. W 2023 roku przeważały opady poniżej średniej, co pogłębiło kryzys, a 2024 przyniósł pogłębiający się deficyt w okresie lipiec-wrzesień. Wrześniowe ulewy i powodzie odwróciły tą sytuację, ale tylko w południowo-zachodniej części kraju. Zmiany klimatu i niewystarczająca gospodarka wodna sprawiają, że te zjawiska stają się normą, a nie wyjątkiem.

Dla miłośników wędkarstwa i przyrody sytuacja jest szczególnie trudna. Niskie poziomy wód zagrażają populacjom ryb, głównie tym, które preferują chłodne, dobrze natlenione strumienie a całe ekosystemy rzeczne cierpią z powodu zmniejszonej bioróżnorodności.

Specjaliści podkreślają, że Polska musi inwestować w retencję wody, odtwarzanie terenów podmokłych i naturalnych dolin rzecznych oraz ochronę lasów i mokradeł. W przeciwnym razie kolejne lata mogą przynieść jeszcze bardziej dramatyczne rekordy suszy hydrologicznej.

19 sierpnia 2025 roku w prestiżowym czasopiśmie Nature Water ukazał się artykuł zatytułowany „The important role of wetland conservation and restoration in nitrogen removal across European river basins”. Autorzy przedstawiają w nim rolę, jaką odgrywają mokradła — zarówno zachowane, jak i odtwarzane — w ograniczaniu zanieczyszczenia rzek azotem na obszarze całej Europy.

Mokradła – naturalne filtry azotu

Azot trafia do wód powierzchniowych głównie z nawozów rolniczych oraz ścieków komunalnych. W nadmiarze powoduje eutrofizację, czyli zakwity glonów, deficyt tlenu, degradację ekosystemów wodnych co w konsekwencji często prowadzi do masowego śnięcia ryb. Natomiast mokradła działają jak biogeochemiczne filtry – dzięki obecności roślinności i mikroorganizmów potrafią zatrzymywać, wiązać i neutralizować związki azotu.

Według autorów badania, europejskie mokradła usuwają rocznie około 1,09 miliona ton azotu (± 95 tys. ton). To ogromna ilość, która pozwala znacząco ograniczać dopływ zanieczyszczeń do rzek i mórz.

Potencjał odtwarzania mokradeł

Sama ochrona istniejących terenów podmokłych to jednak za mało. W XIX i XX wieku osuszono ich w Europie miliony hektarów. Autorzy pracy wskazują, że przywrócenie zaledwie 1,6% obszarów rolnych, które i tak są przewidywane do porzucenia do 2040 roku, mogłoby ograniczyć dopływ azotu do wód o 22%.

Jeszcze ambitniejszy scenariusz, w którym odtworzono by 27% historycznie osuszonych mokradeł (czyli około 3% powierzchni kontynentu), mógłby przynieść redukcję azotu o 36%.

Znaczenie dla europejskich rzek

Wnioski płynące z badań mają charakter ogólnoeuropejski, ale ich konsekwencje dotyczą także Polski. Rzeki takie jak Odra, Wisła czy Warta borykają się z problemem nadmiernego dopływu biogenów. Ochrona i odtwarzanie mokradeł w zlewniach tych rzek mogłaby w istotny sposób poprawić jakość wody, a tym samym stan ekosystemów wodnych i ryb – w tym gatunków charakterystycznych dla krainy pstrąga i lipienia.

Co dalej?

Publikacja w Nature Water to kolejny, mocny głos nauki pokazujący, że inwestowanie w renaturyzację i ochronę terenów podmokłych ma wielowymiarowe znaczenie:

• poprawia jakość wody,
• wspiera bioróżnorodność,
• zwiększa odporność na susze i powodzie,
• i, co ważne, może być realizowane w sposób niekolidujący z rolnictwem.

🔗 Artykuł dostępny jest w całości na stronie Nature: The important role of wetland conservation and restoration in nitrogen removal across European river basins.

Zdjęcie na górze: Ergin Yıldızoglu on Unsplash

Dla wielu wędkarzy Szwecja jawi się jako wymarzony kraj – kraina dzikich rzek, wielkich jezior i łowisk pełnych ryb. Ale niewielu zdaje sobie sprawę, że także tam wiele rzek zostało zniszczonych przez człowieka. Od XIX wieku aż po lata 60. XX wieku cieki wodne północnej Szwecji brutalnie przekształcano w kanały spławne, aby ułatwić transport drewna z tajgi. Tysiące kilometrów koryt zostało wyprostowanych, a z rzek usunięto kamienie i żwir – elementy kluczowe dla bytowania ryb i innych organizmów wodnych. Szacuje się, że w Szwecji w taki sposób przekształcono ponad 20 000 kilometrów cieków. To, co dawniej było naturalną, krętą rzeką, stawało się prostą rynną, w której życie wodne praktycznie zanikało. W północnej Szwecji skutki tego procesu widać do dziś.

Renaturyzacja rusza na całego

Dziś jednak w Europie zaczynamy inaczej patrzeć na rzeki. Kończy się czas ich eksploatacji i wykorzystywania. Teraz nadchodzi czas renaturyzacji. Projekty Rewilding Europe i Rewilding Sweden pokazują, że nawet tak mocno zdegradowane cieki można przywrócić naturze. Przykładowe działania zrealizowano niedawno w rzekach Sikån, Risån i Tallån, gdzie odtworzono kamieniste bystrza, zwrócono wodzie naturalny bieg, a w nurcie znów pojawiły się miejsca schronienia i tarliska dla ryb. W dodatku usunięto różne przeszkody blokujące wędrówki ryb – między innymi dawne drewniane tamy z czasów spławiania drewna. Aby w tych trudno dostępnych miejscach odtworzyć żwirowe łachy i tarliska, wykorzystano nietypową metodę: żwir zrzucano z helikopterów bezpośrednio do rzek. Podobne działania zrealizowano w ubiegłym roku na rzece Abramsån, gdzie działania nadzorował zespół Rewilding Sweden. Już teraz, krótko po intensywnych pracach, krajobraz zmienia się nie do poznania – szum wody odbija się od głazów, a rzeka odzyskuje swoją dawną energię i witalność.

Pstrąg potokowy wraca do domu

W ramach renaturyzacji rzek, przyszedł też czas na najważniejszy krok – powrót dawnego mieszkańca. W ostatnich latach zarybienia prowadzone są systematycznie i na szeroką skalę. Do odbudowanych rzek trafiają setki tysięcy młodych ryb (głównie wylęgu) pochodzących z lokalnych stad tarlaków, aby zachować jak największą różnorodność genetyczną. W samym 2025 roku do rzek północnej Szwecji trafiło ponad 200 tysięcy pstrągów potokowych. Bardzo duży nacisk kładzie się na to, aby takie działania były starannie planowane: narybek wypuszcza się w miejscach o najlepszych warunkach, tuż przy żwirowych łachach i zakolach.

Pierwsze efekty zarybień i renaturyzacji były widoczne bardzo szybko. Pstrągi pojawiają się na odtworzonych odcinkach rzek i co najważniejsze zaczęły wykorzystywać nowe tarliska. Zauważono także, że na odcinkach rzecznych wzbogaconych o substrat kamienny, pojawia się coraz więcej larw jętek, chruścików i widelnic, które stanowią dla pstrągów naturalny pokarm. Biolodzy zauważyli także poprawę jakości wody – rzeki stały się bardziej natlenione, a dzięki powrotowi głazów i bystrzy zmieniła się ich struktura. To znak, że ekosystem zaczyna odzyskiwać dawną równowagę.

Znaczenie dla tajgi, lekcja dla innych

Odbudowa populacji pstrąga potokowego w północnej Szwecji ma konsekwencje daleko wykraczające poza wędkarstwo. To odrodzenie całego łańcucha pokarmowego: ptaki, wydry czy rybołowy zyskują nowe źródło pożywienia, a rzeka staje się znów dynamiczną arterią życia dla całej tajgi. Takie projekty są nie tylko inwestycją w przyrodę, ale i w przyszłość lokalnych społeczności, które coraz częściej stawiają na turystykę i edukację ekologiczną.

Historia z północnej Szwecji pokazuje, że nawet najbardziej przekształcone rzeki można odnowić. Wnioski są jasne: kiedy przywracamy rzece jej naturalny bieg, oddajemy jej utraconą przestrzeń, pozwalamy jej na meandrowanie, podmywanie brzegów, zmianę szybkości nurtu, wtedy dzika natura potrafi zrobić resztę. To przykład, z którego mogą czerpać także inne kraje – w tym Polska, gdzie tysiące kilometrów cieków wciąż noszą piętno regulacji, nierzadko bardzo starych, być może już niepotrzebnych.

Do napisania artykułu zmotywowały mnie informacje znalezione na stronie organizacji Rewilding Europe, np:

https://rewildingeurope.com/news/brown-trout-releases-help-rivers-come-alive-in-the-nordic-taiga

https://rewildingeurope.com/landscapes/nordic-taiga/

Zdjęcie na górze: Fredrik Posse on Unsplash

Mój Boże, jak ja lubię ten czas nad rzeką! Te chłodniejsze poranki, te pokryte rosą trawy, te labirynty pokrzyw i nawłoci przykryte gęsto siatką pajęczyn. A do tego ta cisza, trochę niepokojąca i taka intensywna. To będzie krótka refleksja na temat łowienia pstrągów w sierpniu.

Magia sierpniowych rzek

Sierpień nad rzeką to zupełnie inny rytm niż wiosna czy początek lata. Przyroda tak nagle wycisza się, jakby zbierała siły przed nadchodzącą jesienią. Śpiew ptaków, jeszcze niedawno tak intensywny, w sierpniu właściwie cichnie. Zamiast porannych koncertów słyszę tylko pojedyncze dźwięki – krótkie i głośne piski zimorodka przelatującego nisko nad wodą albo rytmiczne stukanie dzięcioła gdzieś w lesie. Nad wodą panuje niesamowita cisza, którą przerywają tylko naturalne, punktowe akcenty.

Na przykład bzyczenie komarów. Bo sierpień to miesiąc owadów. W powietrzu, tuż nad moją głową i dłońmi, unosi się chmura komarów, nad wodą krążą ważki i jętki, a między gałęziami, trawami i trzcinami rozciągają się gęsto pajęcze nici. Pajęczyny, pokryte poranną rosą, błyszczą w pierwszych promieniach słońca niczym małe klejnoty.

Sierpniowe poranki to także mgły snujące się nad wodą i wszechobecna wilgoć. Każdy krok po trawie zostawia mokry ślad, buty przemakają od rosy, a w powietrzu czuć ciężar późnego lata. A może to czuć już zbliżającą się jesień? W lesie pojawiają się grzyby, a zmęczone słońcem liście zaczynają powoli tracić soczystą zieleń – stają się blade, czasem żółkną i spadają do wody. To pierwsze lecz wyraźne sygnały kończącego się lata.

Ten sierpniowy krajobraz ma w sobie coś niezwykłego – cisza, wilgoć, zmieniające się barwy i poranne mgły tworzą atmosferę, która sprawia, że łowienie pstrągów staje się czymś więcej niż tylko wędkarską przygodą. To doświadczenie przyrody w jej późnoletnim, dojrzewającym obliczu.

Dlaczego sierpniowe łowienie jest wyjątkowe

Sierpniowe łowienie pstrągów jest ryzykowne. Bywa tak, że po całym dniu wracając znad rzeki z niczym zastanawiam się, gdzie właściwie podziały się wszystkie ryby. Pogoda potrafi całkowicie uśpić pstrągi – te upalne, duszne dni sprawiają, że stają się niemal niewidoczne i obojętne na każdą przynętę. Takie wyprawy uczą pokory, ale też podsycają apetyt na ten moment, gdy rzeka odda wszystko z nawiązką.

Bo w sierpniu zdarzają się dni, kiedy nawet niepozorna rzeczka potrafi zamienić się w prawdziwe Eldorado. Wtedy mam wrażenie, że wszystkie pstrągi w rzece jednocześnie budzą się do życia – wychodzą z ukrycia, uderzają w przynęty z ogromną energią i pokazują swoją wcześniej skrywaną siłę. To właśnie te sierpniowe ryby dają mi jedne z największych emocji sportowych w całym sezonie. Są w świetnej kondycji, silne, nabuzowane, a hol nawet ledwo wymiarowego pstrąga daje znacznie więcej satysfakcji niż ta sama ryba złowiona w lutym czy marcu.

Najpiękniejsze chwile zdarzają się najczęściej o poranku i wieczorem, kiedy chłód łagodzi letni żar. Niekiedy wystarczy kilka stopni niższa temperatura, by pstrągi stały się niezwykle aktywne. Co ciekawe, nie zawsze potrzebne są chmury czy deszcz – sierpniowe słońce, jeśli tylko dzień nie jest upalny, potrafi dać równie wspaniałe warunki.

Ta nieprzewidywalność sierpnia sprawia, że każda wyprawa nad wodę ma w sobie coś z loterii. Nigdy nie wiem, czy czeka mnie cicha rzeka i brak brań, czy może eksplozja życia, której nie zapomnę do końca sezonu. I to właśnie czyni sierpień dla mnie tak wyjątkowym – bo tylko w tym miesiącu można doświadczyć aż takiego kontrastu i aż takiej intensywności wędkarskich emocji.

Sierpniowe rytuały

Sierpniowe wyprawy nad pstrągową rzekę mają dla mnie coś zupełnie innego niż te wczesnoletnie. Noce stają się coraz dłuższe i poranki przychodzą później. Nie ma już tej niekończącej się jasności czerwca czy lipca – pierwsze brzaski pojawiają się dopiero po piątej. I właśnie wtedy, kiedy ciemność ustępuje miejsca szarówce, zaczyna się ten magiczny czas.

Łowienie o świcie jest wtedy dla mnie czymś więcej niż tylko próbą złowienia ryby. To pewien rytuał – wędrówka nad cichą, spowitą mgłą rzekę, pierwsze rzuty przynęty w niemal nieruchomą wodę, chwile, w których czas zdaje się zwalniać. Powietrze pachnie miętą i wilgotną ściółką, a promienie wschodzącego słońca podkreślają barwę żółtego kwiecia i blednącej zieleni.

Wieczory mają także swój urok. Słońce chowa się szybciej, a światło staje się miękkie, pastelowe. To właśnie wtedy rzeka nabiera szczególnego klimatu – cichego, nastrojowego, pełnego spokoju. Sierpniowe łowienie to nie tylko spotkanie z rybą, ale też z samym sobą, z ciszą i naturą, która kończy swój letni cykl.

Mój sierpniowy sposób na pstrągi

Choć sierpniowe pstrągi bywają kapryśne, to kiedy już trafi się na ich dobrą aktywność, łowienie staje się niezwykle wdzięczne. Czasami wręcz mam wrażenie, że nie trzeba się specjalnie starać – wystarczy być w odpowiednim miejscu i czasie.

W tym okresie najbardziej lubię wędkować pod prąd. Podchodzę ryby od ogona, ostrożnie, tak żeby mnie nie zauważyły, i posyłam przynętę w ich stronę. Pozwalam jej naturalnie spływać z nurtem, czasem delikatnie podciągając. To właśnie w takim stylu łowienia mam najwięcej satysfakcji i najlepsze rezultaty. Często brania są natychmiastowe, tuż po wpadnięciu przynęty do wody.

Jeśli chodzi o przynęty – nie przepadam w sierpniu za woblerami czy błystkami. Dużo bardziej odpowiadają mi niewielkie gumy czy tzw. sierściuchy, lekkie jigi, które można prowadzić subtelnie i z wyczuciem. Zawsze stawiam raczej na małe przynęty – wydają mi się naturalniejsze w tym okresie. Jako, że lubię łowić pod prąd bardzo ważne dla mnie jest, aby przynęty zachowywały się naturalnie już od pierwszego kontaktu z powierzchnią wody. Łowię lekko, główki jigowe moich przynęt mają maksymalnie 3 gramy, zazwyczaj jednak mniej. Ale co równie ważne – lubię, gdy mają w sobie nutkę agresji. Dlatego wybieram kolory jaskrawe: seledyn, żółć, czerwień i zdecydowanie mogę stwierdzić że ta jaskrawość pomaga gdyż wpływa na agresję ryb.

Takie łowienie, choć proste w założeniach, daje mi ogromną frajdę. Sierpień ma to do siebie, że wystarczy kilka udanych rzutów, by wędka nagle ożyła, a pstrąg walczył z całą swoją późnoletnią energią.

Zakończenie

Sierpniowe łowienie pstrągów to nie tylko ryby. To przede wszystkim wspomnienia, obrazy i cisza, którą zostaną ze mną na cały rok – aż do rozpoczęcia kolejnego sezonu pstrągowego. Każda taka sierpniowa wyprawa zostawia we mnie ślad: mglisty poranek nad wodą lub chłodne wieczorne światło, ale przede wszystkim kontakt z rybami. To jest ta magia sierpniowych pstrągów. To chwile, które trwają o wiele dłużej niż sam połów.

W sierpniu nie da się też porzucić myśli, że znowu coś się kończy. Dni stają się krótsze, noce chłodniejsze, a w powietrzu pojawia się zapowiedź jesieni. To ciche poczucie zamykającego się etapu, kończącego się kolejnego pstrągowego sezonu.

Dlatego sierpniowe łowienie ma dla mnie tak niezwykły urok. To nie tylko poszukiwanie dzikich pstrągów a później walka ze sprytną i silną rybą, ale to przede wszystkim to spotkanie z samym sobą i z naturą. To intymne pożegnanie lata to czas, który uczy wdzięczności – za te chwile, które dostałem, i za te, na które będę czekał przez całą długą zimę.

Na północnym wschodzie Stanów Zjednoczonych, pomiędzy Kanadą a stanami Nowy Jork i New Hampshire, leży Vermont – górzysty stan znany z malowniczych lasów, czystych potoków i jezior. To kraina, w której woda odgrywa kluczową rolę w życiu mieszkańców oraz w lokalnej kulturze rekreacyjnej.

Jedną z instytucji aktywnie działających na rzecz ochrony tych zasobów jest Vermont Fish & Wildlife Department – agencja stanowa odpowiedzialna za zarządzanie dziką fauną i florą oraz ochronę siedlisk. W wielu swoich projektach współpracuje ona z Trout Unlimited – ogólnokrajową, amerykańską organizacją non-profit skupiającą wędkarzy, naukowców i wolontariuszy, której misją jest ochrona, odbudowa i poprawa jakości rzek będących siedliskami pstrąga i łososia. Trout Unlimited działa od 1959 roku i jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych organizacji w USA zajmujących się ochroną i renaturyzacją rzek i strumieni.

Kluczową postacią w Vermont Fish & Wildlife Department jest Jud Kratzer, ichtiolog, który od ponad dekady rozwija i wdraża metodę strategic wood addition – czyli tzw. strategicznego dodawania drewna do rzek i potoków. Od 2012 roku, we współpracy z Trout Unlimited, Kratzer koordynuje projekty na dziesiątkach odcinków górskich strumieni, które znacząco poprawiły stan ekosystemów wodnych i liczebność populacji ryb.

Jak wygląda strategiczne dodawanie drewna do rzek?

Metoda strategic wood addition została szczegółowo opisana w podręczniku „Vermont Strategic Wood Addition Handbook” autorstwa Jud Kratzera, wydanym w 2020 roku. To praktyczny przewodnik, który łączy doświadczenia kilkunastu lat pracy w terenie z wiedzą o hydrologii, biologii ryb i bezpieczeństwie prac w korycie rzeki. Wskazówki z tego poradnika pokazują, jak skutecznie i bezpiecznie wprowadzać drewno do potoków – zarówno małych, jak i większych – tak, by przynosiło one trwałe korzyści ekosystemowi.

Strategiczne dodawanie drewna polega na celowym umieszczaniu dużych pni, konarów i gałęzi w korycie rzeki, aby odtworzyć naturalne procesy, które przez wieki kształtowały górskie potoki. W naturze takie drewniane elementy trafiają do rzek, gdy drzewa rosnące nad brzegiem przewracają się w wyniku burz, podmycia korzeni lub starzenia się. Problem w tym, że w wielu miejscach – zwłaszcza po regulacjach i czyszczeniu rzek pod spław drewna – taki dopływ materiału został niemal całkowicie wstrzymany, a znajdujące się w wodzie drzewa wyciągnięte.

Odpowiednio dobrane i umieszczone drzewa potrafią gruntownie odmienić charakter cieku: spowalniają nurt, kierują go w różne strony, tworzą głębsze plosy i zakola, a także „łapią” organiczny materiał – liście i gałązki – który staje się pokarmem dla bezkręgowców, a te z kolei dla ryb.

Małe potoki – technika „chop-and-drop”

W przypadku mniejszych cieków, o szerokości zwykle do 6–8 metrów, stosuje się prostą, ale skuteczną metodę „chop-and-drop” – czyli ścinania drzew rosnących nad brzegiem wprost do nurtu. Ważne jest, by robić to w przemyślanych miejscach i w grupach kilku drzew, które razem utworzą stabilną przeszkodę przypominającą naturalny zator. Taki układ nie tylko tworzy kryjówki dla ryb, ale także podnosi poziom wody powyżej przeszkody, dzięki czemu nurt rozlewa się po niewielkiej strefie zalewowej, magazynując wodę i osady.

Ciekawym zabiegiem jest tzw. „strainer” – solidny pień z rozwidlonymi konarami umieszczony na końcu odcinka prac. Działa on jak filtr, zatrzymując ewentualne kawałki drewna przemieszczające się w dół rzeki, by nie stanowiły zagrożenia dla infrastruktury.

Większe rzeki – technika „chop-and-grip”

W szerszych ciekach, gdzie pojedyncze drzewo mogłoby zostać łatwo porwane przez nurt, stosuje się technikę „chop-and-grip”. Polega ona na mechanicznym zakotwiczaniu powalonych pni – np. poprzez klinowanie ich między głazami lub stojącymi drzewami, wbijanie zaostrzonych końców w brzeg, a także pozostawianie części korzeni, by działały jak naturalny kotwicznik. Do takich prac używa się już cięższego sprzętu oraz solidnych narzędzi, takich jak: przenośnych wciągarek linowych (grip hoist) oraz lin, łańcuchów i pasów.

Celem jest zbudowanie struktury przypominającej naturalny zator – czasem rozciągającej się na całą szerokość koryta, a czasem tylko na jeden jego brzeg. Ważne, by w obrębie odcinka prac takie struktury powtarzały się co kilkanaście lub kilkadziesiąt metrów – wtedy nawzajem się „wzmacniają”, spowalniając wodę i stabilizując dno.

Dlaczego ryby rosną na drzewach i dlaczego to działa?

Program strategicznego dodawania drewna w rzekach stanu Vermont to przykład, jak proste w założeniu działania mogą przynieść imponujące rezultaty. Dane z ostatnich lat mówią same za siebie: w badanych odcinkach, np. w rzece Nulhegan, populacja pstrąga (brook trout) potroiła się w ciągu zaledwie trzech lat od rozpoczęcia prac. W skali całego programu, obejmującego ponad 100 km górskich strumieni, szacuje się, że dzięki wprowadzonym strukturom liczba ryb wzrosła o około 83 000 sztuk.

Co ważne – obserwacje potwierdzają, że ryby nie tylko pojawiają się w nowych, lepszych siedliskach, w pobliżu przeszkód z drzew. Badania Vermont Fish & Wildlife Department pokazują, że mamy do czynienia ze wzrostem całkowitej biomasy na całej długości rzeki. Oznacza to, że obecne w rzece drzewa tworzą warunki, w których cała populacja może rosnąć i rozmnażać się lepiej.

Korzyści wykraczają zresztą daleko poza same ryby. Kratzer podkreśla w soim poradniku, że drewniane struktury:

• zmniejszają ryzyko powodzi, spowalniając spływ wody i kierując ją na obszary zalewowe,
• zatrzymują osady i składniki odżywcze, poprawiając jakość wody w dole rzeki,
• wspierają bioróżnorodność, tworząc siedliska dla owadów, płazów, ptaków i ssaków związanych ze środowiskiem wodnym,
• przywracają naturalną dynamikę rzek, którą w wielu miejscach utracono w wyniku regulacji i prostowania koryta.

Jud Kratzer zauważa również, że w długiej perspektywie takie działania pomagają rzekom „odzyskać” zdolność do samonaprawy. Dobrze zaplanowane projekty wymagają minimalnej konserwacji. Nawet po poważnych powodziach, takich jakie np. nawiedziły ten region w latach 2023 i 2024, zespół Kratzera odkrył, że 82% jego stanowisk znajdowało się w tym samym miejscu i nadal spełniało swoją funkcję, natomiast pozostałe były zazwyczaj jedynie nieznacznie przeniesione w dół rzeki.

Działania proponowane przez Kratzera są już także wdrażane w innych stanach. Sam Kratzer określa prowadzone przez siebie przywracanie rzek naturze poprzez strategiczne dodawanie drewna do rzek jako proces proces, w którym ryby rosną na drzewach:

Fish Grow On Trees

I w przypadku amerykańskiego Vermont to nie jest metafora – to naukowo potwierdzony fakt.

Więcej na ten temat:

• https://www.vnews.com/-62937064
• https://www.vtfishandwildlife.com/sites/fishandwildlife/files/documents/Learn%20More/Library/REPORTS%20AND%20DOCUMENTS/FISHERIES%20MANAGEMENT/VT-SWA-Handbook.pdf

Zdjęci na górze: Ashe Walker on Unsplash

Na całym świecie istnieje niezliczona liczba zapór i tam, których celem jest:

• ujarzmianie rzek i wykorzystywanie energii wodnej,
• magazynowanie wody,
• wspieranie żeglugi i rekreacji,
• ochrona przed powodziami.

Dziś coraz częściej tamy zaczynają budzić niepokój, szczególnie te stare, wybudowane wiele lat temu. Starzejąca się infrastruktura wodna wymaga ciągłej konserwacji i remontów, jednak w czasach, gdy opady są bardziej gwałtowne, a rzeki szybciej i agresywniej reagują na deszcze, stare konstrukcje mogą zamienić się w wodne bomby z opóźnionym zapłonem. Raport opublikowany przez naukowców z Uniwersytetu Stanowego w Utah wskazuje, że w samych Stanach Zjednoczonych istnieje ponad pół miliona różnego rodzaju zapór, z czego wiele powstało jeszcze w latach 50-tych i 60-tych XX wieku. Średni wiek zapory w USA to dziś aż 64 lata a 70% istniejących tam przekroczyło swój projektowany okres użytkowania. Część z nich została zaklasyfikowana jako „wysokiego ryzyka” – to znaczy, że ich awaria mogłaby zagrozić ludziom lub infrastrukturze. Co gorsze – tamy te często nie przechodzą regularnych inspekcji, nie są remontowane i nie są dostosowywane do współczesnych warunków.

Według autorów raportu zmiany klimatu doprowadziły w ciągu ostatniego stulecia do coraz bardziej niestabilnych warunków pogodowych, skutkując częstszymi suszami, katastrofalnymi powodziami oraz wzrostem temperatury wód. Wyższe temperatury powietrza zwiększają zdolność atmosfery do pochłaniania wilgoci, co prowadzi do sezonowego wysychania niektórych cieków wodnych, większego parowania wody ze zbiorników oraz wzrostu zapotrzebowania na wodę do nawadniania.

Rosnące temperatury powodują również zmianę formy opadów – z śniegu na deszcz, co skutkuje większym spływem powierzchniowym zimą, wcześniej w sezonie, kiedy nadmiar wody stanowi zagrożenie, oraz dłuższym okresem suszy w czasie, gdy woda jest najbardziej potrzebna.

Suchsze warunki zwiększają ryzyko występowania poważnych pożarów, które mogą niszczyć roślinność i powodować erozję, w efekcie czego do rzek i zbiorników dostaje się więcej osadów. W rzekach przegrodzonych zaporami osady te gromadzą się w zbiornikach, gdzie zmniejszają ich głębokość oraz pojemność retencyjną, co w konsekwencji prowadzi do spadku dostępności wody do celów użytkowych – takich jak utrzymanie siedlisk, zaopatrzenie w wodę pitną czy nawadnianie upraw.

Zmieniający się klimat intensyfikuje również gwałtowne zjawiska takie jak burze, przynosząc coraz bardziej ekstremalne opady, które przechodzą od suszy do ulewy, zwiększając ryzyko powodzi. To związane ze zmianami klimatu zagrożenie wpływa na bilans kosztów i korzyści utrzymywania zapór i barier, poprzez:

• zmniejszenie użyteczności i korzyści płynących z działania zapór,
• konieczność modernizacji zapór, aby zapobiec awariom, utrzymać funkcjonowanie ekosystemów wodnych oraz chronić społeczności położone poniżej.

W raporcie zauważono, że większość zapór w Stanach Zjednoczonych zbudowano przed 1980 rokiem. Te starzejące się obiekty były projektowane i budowane z myślą o maksymalnych prognozowanych przepływach w danym zlewniowym obszarze — zgodnie z wiedzą dostępną w czasie ich powstawania. W wyniku zmieniających się wzorców opadów wiele z tych zapór nie jest w stanie wytrzymać obecnych i przewidywanych warunków pogodowych, co wpływa zarówno na zarządzanie wodą, jak i bezpieczeństwo samych konstrukcji.

Takie zapory, aby uniknąć awarii, powinny zostać przebudowane. W przeciwnym razie mogą stanowić poważne zagrożenie dla społeczności żyjących poniżej. Konieczne modernizacje są często bardzo kosztowne — autorzy raportu podają informację, że rozbiórka zapory kosztuje znacznie mniej niż kompleksowa przebudowa i jest to zazwyczaj 30-40% ceny przebudowy.

Głównym wnioskiem z raportu jest podkreślenie faktu, że zmiany klimatu wpływają na ograniczenie korzyści płynących z działania zapór – m.in. poprzez zmniejszenie dopływu wody do zbiorników w czasie suszy. Obniża to efektywność zarówno magazynowania wody, jak i produkcji energii wodnej, a także utrudnia zarządzanie powodziami w coraz trudniejszych warunkach.

Usuwanie starych, niebezpiecznych i przestarzałych zapór jeszcze przed wystąpieniem przewidywanych skrajności klimatycznych może pozwolić lepiej przygotować się na przyszłe wahania między okresem suchym a mokrym, a jednocześnie może pomóc uniknąć najgorszych skutków takich zdarzeń.

Źródło:
Bosen W., Null S.E., Goodrum G. (2025). Barrier removal is a strategy for climate resilience. Utah State University.
Pełny raport PDF (digitalcommons.usu.edu)

Zdjęcie na górze: Zosia Szopka on Unsplash