
<p>Jeszcze nie tak dawno czeskie rzeki uchodziły za ostoję pstrąga potokowego w Europie Środkowej. Nowe badania pokazują, że ta sytuacja zmienia się szybciej, niż ktokolwiek zakładał. Przyjrzyjmy się temu.</p>



<h3 class="wp-block-heading">O jakie badania chodzi?</h3>



<p>Zespół naukowców z Czech pod kierunkiem Matěja Orsága (Global Change Research Institute, Czeska Akademia Nauk) opublikował <a href="https://doi.org/10.5281/zenodo.19493262">obszerną analizę zmian temperatury wody w czeskich rzekach</a> i ich wpływu na pstrąga potokowego. Badanie objęło 35 profili rzecznych rozłożonych po całych Czechach — od nizinnych rzek poniżej 200 m n.p.m. po górskie potoki powyżej 900 m n.p.m. Autorzy wykorzystali dane z lat 2002–2022 oraz projekcje klimatyczne z ośmiu modeli do roku 2085.</p>



<p>Co istotne, nie skupili się na średnich temperaturach. Zamiast tego przeanalizowali liczbę dni w roku, w których woda przekracza konkretne <a href="https://krainapstraga.pl/post/lososiowate-a-zmiany-klimatyczne">progi termiczne ważne dla pstrąga</a>: 17°C, 19°C, 21°C i 23°C. Każdy z tych progów oznacza coś innego — od utraty optymalnych warunków wzrostu, przez stres metaboliczny, aż po bezpośrednie zagrożenie życia.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Kurczące się siedliska</h3>



<p>Najważniejszym wynikiem badań był drastyczny spadek powierzchni siedlisk odpowiednich termicznie dla pstrąga potokowego. Autorzy zdefiniowali takie siedlisko jako odcinek rzeki, na którym woda utrzymuje temperaturę poniżej 17°C przez co najmniej 350 dni w roku. W 1975 roku takie warunki panowały na <strong>niemal 100%</strong> czeskiej sieci rzecznej. Do 2010 roku spadło to do <strong>ok. 77%</strong>. Projekcje na 2085 rok mówią o zaledwie <strong>ok. 5%</strong>.</p>



<p>Obserwowane zmiany nie nastąpiły gwałtownie, w formie nagłego skoku. To systematyczne, rok po roku, kurczenie się przestrzeni, w której pstrąg potokowy może normalnie funkcjonować. Przy czym kluczowe jest to, że głównym zagrożeniem nie są tu rzadkie fale upałów, ale <strong>przewlekłe, powolne ocieplanie</strong> — stopniowe przesuwanie się reżimu termicznego w stronę wyższych temperatur.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Nie upał, a chroniczny stres</h3>



<p>To chyba najciekawszy wniosek tej pracy. Autorzy podkreślają, że największe zagrożenie dla pstrąga nie wynika z ekstremalnych temperatur powyżej 23°C, które zdarzają się sporadycznie. Prawdziwy problem to rosnąca liczba dni w zakresie 19–21°C i 21–23°C — czyli w strefie przewlekłego stresu subletniego.</p>



<p>W ciepłych rzekach nizinnych liczba dni z temperaturą 19–21°C wzrasta z ok. 9 dni rocznie w okresie bazowym do ponad 31 dni do 2085 roku. Rzeki pośrednie (300–550 m n.p.m.) wykazują jeszcze silniejszy wzrost — z ok. 2 dni do ponad 22 dni. To oznacza, że pstrąg spędza coraz więcej czasu w warunkach, w których jego metabolizm pracuje ponad normę, zdolność do wzrostu spada, a podatność na choroby rośnie.</p>



<p>Co ważne, tolerancja termiczna pstrąga zależy od czasu ekspozycji. Temperatura, którą ryba zniesie przez kilka dni, staje się zabójcza przy kilkutygodniowym narażeniu. Górna granica tolerancji spada z ok. 22–23°C przy krótkim narażeniu do ok. 21°C przy przedłużonym stresie cieplnym.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Zima też się zmienia</h3>



<p>Badania nie ograniczają się do lata. Autorzy przeanalizowali również zmiany w okresie jesienno-zimowym i wczesnowiosennym — a tu pstrąg ma swoje najbardziej wrażliwe fazy życia: tarło, inkubację ikry i wylęg narybku.</p>



<p>W ciepłych rzekach liczba dni z temperaturą wody powyżej 10°C w okresie październik–styczeń wzrasta z ok. 14 dni w okresie bazowym do ok. 30 dni do 2085 roku. Z kolei w okresie luty–maj (kluczowym dla wylęgu) liczba dni powyżej 12°C rośnie z ok. 20 do ok. 36 dni. To oznacza systematyczne zawężanie okna termicznego korzystnego dla rozrodu pstrąga.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Gdzie szukać nadziei?</h3>



<p>Jedyną dobrą wiadomością w tej pracy jest rola górskich potoków i odcinków źródłowych. Rzeki położone wysoko — powyżej 700 m n.p.m. — zachowują przez cały analizowany okres warunki zimne, z temperaturą poniżej 17°C przez ponad 350 dni w roku nawet w projekcjach na 2085.</p>



<p>Autorzy wskazują te odcinki jako <strong>ostatnie ostoje termiczne</strong> — miejsca, w których pstrąg potokowy będzie mógł przetrwać. Problem w tym, że te fragmenty stają się coraz bardziej odizolowane od reszty sieci rzecznej. Fragmentacja siedlisk utrudnia migrację w górę rzeki i rekolonizację, co zwiększa wrażliwość lokalnych populacji.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Co z tym zrobić?</h3>



<p>Autorzy nie kończą na diagnozie. Wskazują konkretne działania, które mogą lokalnie obniżyć temperaturę wody o kilka stopni — nierzadko wystarczająco, żeby utrzymać ją poniżej progu 19°C:</p>



<ul class="wp-block-list">
<li><strong>Odtwarzanie zadrzewień nadrzecznych</strong> — ocienienie koryta zmniejsza nagrzewanie wody przez promieniowanie słoneczne. W małych i średnich ciekach zwiększenie pokrywy drzewnej może złagodzić nawet 50% prognozowanego wzrostu temperatury.</li>



<li><strong>Utrzymywanie przepływów letnich</strong> — odpowiednia ilość wody w korycie to podstawa; niska woda nagrzewa się znacznie szybciej.</li>



<li><strong>Ochrona łączności podłużnej</strong> — umożliwienie rybom dostępu do chłodnych odcinków górskich jest kluczowe dla przetrwania populacji.</li>
</ul>



<p>Co ciekawe, autorzy zwracają też uwagę na <a href="https://krainapstraga.pl/post/drzewa-na-ratunek">rolę drzew liściastych nad rzekami </a>nie tylko jako źródła cienia, ale też pokarmu. Owady lądowe spadające z drzew mogą stanowić nawet 50% diety pstrąga, a dostęp do obfitego, energetycznego pokarmu pozwala rybom utrzymać dodatni wzrost nawet przy temperaturach do 22,7°C. Bez tych zasobów próg zerowego wzrostu spada do ok. 18,9°C.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Polskie rzeki pstrągowe w kontekście tych badań</h3>



<p>Badanie dotyczy Czech, ale wnioski są bezpośrednio przenoszalne na polskie warunki. Czechy to hydrologicznie kluczowy region — źródła trzech wielkich europejskich dorzeczy (Łaby, Dunaju i Odry). Wiele polskich rzek pstrągowych bierze swój początek w tych samych pasmach górskich lub w zbliżonych warunkach klimatycznych.</p>



<p>Autorzy sami zaznaczają, że opisane procesy nie są unikalne dla Czech — podobnych zmian można się spodziewać w całej Europie Środkowej i Zachodniej. W Austrii prognozy mówią o spadku odpowiednich siedlisk pstrągowych z ponad 10 000 km do ok. 6 500 km. W Szwajcarii dokumentuje się przesuwanie populacji pstrąga w górę rzek od końca lat 80. Uważam, że warto obserwować te zmiany i porównywać je z sytuacją na naszych wodach — bo to, co dzieje się w czeskich rzekach, z dużym prawdopodobieństwem dotyczyć będzie również polskich rzek pstrągowych.</p>



<hr class="wp-block-separator has-alpha-channel-opacity"/>



<p><em>Źródło: Orság, M., Kopp, R., Balek, J., Semerádová, D., Vizina, A., Fischer, M., Skalák, P., Štěpánek, P., Zahradníček, P., Mareš, J., &amp; Trnka, M. (2026). From cold-water refuge to thermal stress: projected warming of Czech rivers and implications for brown trout. Zenodo. https://doi.org/10.5281/zenodo.19493262</em></p>



<p><sup>Zdjęcie na górze:  <a href="https://unsplash.com/@anschix?utm_source=unsplash&amp;utm_medium=referral&amp;utm_content=creditCopyText">Antonia Backert</a> on <a href="https://unsplash.com/photos/water-falls-in-the-middle-of-the-woods-dc9B9zSSLpg?utm_source=unsplash&amp;utm_medium=referral&amp;utm_content=creditCopyText">Unsplash</a></sup></p>


Kraina Pstrąga

Czeskie rzeki za ciepłe dla pstrągów?

Komentarze