
<p><strong>W europejskich rzekach żyje ponad 600 rodzimych gatunków ryb zależnych od wód słodkich, a niemal połowa z nich jest już zagrożona albo bliska zagrożenia. Dlatego coraz większego znaczenia nabiera nie tylko ochrona pojedynczych gatunków, ale też ocena całych zespołów ryb występujących w konkretnych zlewniach.</strong></p>



<p>Autorzy pracy opublikowanej w 2026 roku w czasopiśmie <em>Aquatic Conservation: Marine and Freshwater Ecosystems</em> przeanalizowali rozmieszczenie rodzimych ryb zależnych od wód słodkich w niemal całej Europie. Wynik jest dość wyraźny: <strong>ryby są najbardziej zagrożone przede wszystkim na południu kontynentu, zwłaszcza w regionie śródziemnomorskim i anatolijskim</strong>. Ochrona europejskiej ichtiofauny wymaga więc działań prowadzonych w skali całego kontynentu, ale z uwzględnieniem lokalnych problemów i uwarunkowań.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Nie liczy się ilość a jakość</h3>



<p>Badacze zaczęli od prostego, ale ważnego pytania: gdzie znajdują się najbardziej wrażliwe zespoły ryb w europejskich rzekach? Nie analizowali jednego gatunku ani jednej zlewni. Zamiast tego połączyli dane z najnowszej oceny IUCN, informacje o rozmieszczeniu ryb oraz sieć tak zwanych jednostek odtwarzania rzek, czyli mniejszych fragmentów zlewni dopasowanych do skali, w której realnie prowadzi się działania renaturyzacyjne.</p>



<p>W analizie wykorzystano dane dla 529 rodzimych gatunków ryb zależnych od wód słodkich. Po weryfikacji rozmieszczenia do głównego badania weszło 516 gatunków obecnych w 16 771 jednostkach rzecznych. Autorzy nie poprzestali przy tym na prostym liczeniu gatunków. Dla każdej jednostki wyliczyli wskaźnik podatności, który uwzględniał zarówno bogactwo gatunkowe, jak i kategorię zagrożenia poszczególnych ryb według Czerwonej Listy IUCN.</p>



<p>W praktyce chodziło więc o ocenę, w których częściach sieci rzecznej występują zespoły złożone z większego udziału gatunków zagrożonych, rzadkich lub mających ograniczony zasięg. Takie podejście lepiej pasuje do planowania działań ochronnych niż sama lista gatunków obecnych w danym dorzeczu.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Gdzie wskaźnik podatności jest najwyższy</h3>



<p><strong>Pod względem liczby gatunków najlepiej wypadała Europa Środkowa</strong>. Szczególnie bogate były jednostki związane z dorzeczem Dunaju, dolną częścią Wołgi oraz zlewniami Dniepru i Dniestru. W niektórych z nich notowano ponad 70 gatunków ryb. Ten obraz jest spójny z dotychczasową wiedzą, bo region ponto-kaspijski od dawna uchodzi za jedno z ważniejszych centrów różnorodności ryb słodkowodnych w Europie.</p>



<p><strong>Wskaźnik podatności</strong> zastosowany w badaniu działał w skali od 0 do 1. W uproszczeniu: im bliżej 1, tym większy udział gatunków o gorszym statusie ochronnym w danej jednostce rzecznej. Do obliczeń włączano kategorie IUCN od najmniejszej troski po gatunki krytycznie zagrożone, a następnie odnoszono je do liczby gatunków występujących w danym fragmencie zlewni.</p>



<p>Najwyższe wartości tego wskaźnika wykryto na południu Europy: na Półwyspie Iberyjskim, Bałkanach, w rejonie Adriatyku i w południowej Turcji. Średni wskaźnik podatności wynosił około 0,28 w regionie śródziemnomorskim i 0,29 w anatolijskim, podczas gdy w Europie centralnej i północnej zasadniczo nie przekraczał 0,20. W południowej Turcji lokalnie osiągał nawet wartość 0,80.</p>



<p>Wynik ten pokazuje, że szczególne znaczenie ochronne mogą mieć również rzeki i zlewnie, w których liczba gatunków nie jest najwyższa, ale duża część lokalnej ichtiofauny ma mały zasięg występowania, wysoki poziom endemizmu albo niekorzystny status ochronny.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Dlaczego południe Europy wypada gorzej</h3>



<p>Publikacja nie wskazuje wyłącznie na wpływ współczesnej presji człowieka na ichtiofaunę. Autorzy przypominają, że obecny stan ichtiofauny w Europie jest częściowo skutkiem bardzo długiej historii geograficznej. W regionie śródziemnomorskim duże znaczenie miała izolacja wielu populacji, która sprzyjała powstawaniu gatunków o małych zasięgach. A gatunek ograniczony do niewielkiego obszaru zwykle ma mniej miejsca na błąd, gdy warunki zaczynają się pogarszać.</p>



<p>Do tej historycznej podatności dochodzą dzisiejsze problemy. W pracy wspomniano między innymi regulację przepływów przez zapory, gatunki obce, zanieczyszczenia chemiczne i termiczne oraz zmianę klimatu. W regionie śródziemnomorskim szczególnie mocno odczuwalne są już skutki zmian klimatycznych, a więc wyższe temperatury, susze i coraz trudniejsze warunki hydrologiczne. O tym, że rybom wędrownym szkodzi zwykle kilka presji jednocześnie, pisałem już wcześniej w tekście <a href=""></a>.</p>



<p>Autorzy zwracają też uwagę, że sama presja działająca w regionie nie musi automatycznie oznaczać identycznego poziomu zagrożenia dla wszystkich gatunków. O podatności decyduje mieszanka czynników: historia biogeograficzna, cechy konkretnej zlewni, ekspozycja na zagrożenia, wrażliwość ryb i ich zdolność do dostosowania się.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Po co schodzić do skali mniejszych zlewni</h3>



<p>Jednym z ciekawszych elementów tej pracy jest sama skala analizy. Zlewnia całej rzeki bywa dobrą jednostką do zarządzania, ale przy planowaniu konkretnych działań ochronnych jest często zbyt duża. Z kolei pojedynczy odcinek cieku może być już zbyt drobny, jeśli chcemy zrozumieć szerszy układ biologiczny.</p>



<p>Dlatego autorzy wykorzystali pośredni poziom, czyli <strong>River Restoration Units</strong>. To jednostki, które mają zachowywać hierarchiczną naturę sieci rzecznej, a jednocześnie lepiej pasować do rzeczywistych prac terenowych. W praktyce oznacza to próbę odpowiedzi nie tylko na pytanie, w których regionach Europy ichtiofauna ma największe problemy, ale też gdzie dokładniej warto kierować wysiłek renaturyzacyjny.</p>



<p>Ma to znaczenie również w kontekście unijnej polityki. Przyjęte w 2024 roku <a href="https://krainapstraga.pl/post/unia-europejska-chce-renaturyzacji-rzek">unijne rozporządzenie</a> o odbudowie zasobów przyrodniczych zakłada przywrócenie co najmniej 25 tysięcy kilometrów swobodnie płynących rzek do 2030 roku. Sam cel nie mówi jednak, które fragmenty rzek mogą przynieść największy efekt dla najbardziej wrażliwych zespołów ryb. Właśnie tu podobne analizy mogą być naprawdę użyteczne.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Co z tego wynika dla ochrony rzek?</h3>



<p>Najważniejszym wnioskiem płynącym z przeprowadzonej analizy jest konieczność planowania ochrony ryb słodkowodnych w oparciu o dane obejmujące zarówno skalę kontynentalną, jak i lokalne uwarunkowania konkretnych zlewni. Bez takiego podejścia łatwo przeoczyć miejsca, w których występują gatunki o bardzo małych zasięgach i wysokim ryzyku zaniku.</p>



<p>Autorzy sami zaznaczają, że to jeszcze nie jest pełna instrukcja działania. Ich analiza pokazuje wzory podatności, ale kolejnym krokiem powinno być połączenie tych wyników z rzeczywistym natężeniem presji w konkretnych rzekach. Dopiero wtedy można sensownie wskazywać, gdzie największy sens ma usuwanie barier, poprawa przepływów, ograniczanie zanieczyszczeń czy ochrona ostatnich dobrze zachowanych siedlisk.</p>



<p>Publikacja ta jest szczególnie interesująca, gdyż próbuje spojrzeć kompleksowo na problemy ichtiofauny w europejskich rzekach, pokazując jednocześnie, które regiony powinny zostać objęte szczególnym zainteresowaniem i troską. Sami autorzy podkreślają, że według ich wiedzy jest to <strong>pierwsze badanie dotyczące podatności ryb słodkowodnych</strong> na poziomie mniejszych zlewni w skali całego kontynentu europejskiego. Łączy ono informacje o bioróżnorodności i ocenie ryzyka, pochodzące między innymi z Czerwonej Listy IUCN i bazy RivFISH, z danymi o sieciach rzecznych.</p>



<p>Takie badania są potrzebne przy planowaniu renaturyzacji wód, likwidacji barier i wyznaczaniu priorytetów ochronnych. Same działania terenowe mogą być bardzo konkretne: usunięcie progu, poprawa przepływu, ograniczenie zanieczyszczeń albo ochrona tarlisk. Żeby jednak dobrze zdecydować, gdzie zacząć, trzeba wiedzieć, które zespoły ryb są najbardziej wrażliwe i dlaczego właśnie tam ryzyko jest największe.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Źródła</h3>



<ul class="wp-block-list">
<li>Daniel Mameri, Gonçalo Duarte, João Cabo i in., Aquatic Conservation: Marine and Freshwater Ecosystems, 2026, 36:e70387. <a href="https://doi.org/10.1002/aqc.70387">https://doi.org/10.1002/aqc.70387</a></li>
</ul>



<p><sup>Zdjęcie na górze:  <a href="https://unsplash.com/@nicolasjehly?utm_source=unsplash&amp;utm_medium=referral&amp;utm_content=creditCopyText">Nicolas Jehly</a> na <a href="https://unsplash.com/photos/an-aerial-view-of-a-river-running-through-a-valley-u_fO1yVRukA?utm_source=unsplash&amp;utm_medium=referral&amp;utm_content=creditCopyText">Unsplash</a></sup></p>



<p></p>


Kraina Pstrąga

Gdzie europejskie ryby słodkowodne są najbardziej zagrożone

Komentarze