Są jeszcze takie miejsca w Europie Środkowej, które wyglądają dziewiczo i niedostępnie, a rzeki, które tam przepływają wyglądają na nietknięte przez człowieka. Zimna woda, kamieniste dno, szybki nurt i las wokół. Trudno dziś uwierzyć, że jeszcze niedawno te same cieki były biologicznie puste. Dziś w tych samych miejscach znów żyją pstrągi i działa naturalny rozród, co pokazują <a href="https://link.springer.com/article/10.1007/s11756-026-02177-6">badania przeprowadzone na 168 stanowiskach</a> w czesko-bawarskich ciekach.



Bo Szumawa i Las Bawarski wyglądają właśnie na takie dzikie tereny i ale jeszcze niedawno były to obszary zdegradowane. W tym przypadku degradacja przyszła z &#8230;powietrza.



<h3 class="wp-block-heading">Jak zabito górskie rzeki</h3>



W drugiej połowie XX wieku nad Europą Środkową unosiła się niewidoczna warstwa zanieczyszczeń. Emisje przemysłowe z elektrowni, hut i zakładów chemicznych transportowane były na duże odległości i opadały wraz z deszczem. W górach efekt tych zanieczyszczeń był szczególnie silny, bo to właśnie tam trafiało najwięcej opadów &#8211; kwaśnych deszczy. 



<iframe src="https://www.google.com/maps/embed?pb=!1m14!1m12!1m3!1d258886.8774396835!2d13.65381017562403!3d48.995529903893804!2m3!1f0!2f0!3f0!3m2!1i1024!2i768!4f13.1!5e0!3m2!1spl!2spl!4v1775720053134!5m2!1spl!2spl" width="600" height="450" style="border:0;" allowfullscreen="" loading="lazy" referrerpolicy="no-referrer-when-downgrade"></iframe>



Pogranicze czesko &#8211; niemieckie: Las Bawarski i Szumawa 



Począwszy od połowy XX wieku i osiągając szczyt w latach 80. XX wieku, masowy napływ substancji zakwaszających spowodował, że z czasem gleby i wody zaczęły tracić swoją naturalną zdolność buforowania. W wodzie pojawiały się toksyczne związki uwalniane z gleby z powodu spadku pH. W niektórych jeziorach Szumawy odczyn spadł do poziomu około 4, co w niektórych przypadkach doprowadziło do całkowitego wyginięcia w nich ryb. 



W warunkach które zapanowały w wodach Lasu Czeskiego zaczął rozpadać się cały system. Znikały bezkręgowce, będące podstawą pokarmową a młode osobniki ryb nie miały szans na wzrost i przeżycie. Nawet jeśli dorosłe ryby dalej występowały w rzekach płynących przez te tereny to jednak, populacja przestaje się odnawiać. Skuteczność tarła wielu gatunków ryb spadła niemalże do zera.



W efekcie całe odcinki rzek i potoków w Szumawie – szczególnie te najwyżej położone dopływy rzek Wełtawy i Otavy – po prostu opustoszały. W latach 70. i 80. w wielu źródłowych ciekach nie było żadnych ryb, zwłaszcza powyżej 1000 metrów nad poziomem morza.



<h3 class="wp-block-heading">Siła natury czyli jak życie powróciło do rzek</h3>



Odbudowa zniszczonych siedlisk i zatrutych wód trwała dekady. We wspomnianych badaniach mowa jest o okresie sięgającym niemal 40 lat. Bo chociaż opady przestały być kwaśne już ponad 20 lat temu, to gleba przez długi czas „oddawała” jeszcze wcześniej nagromadzone związki. 



W momencie gdy warunki w wodzie się poprawiły, ryby nie pojawiły się tam „od razu”. W wielu miejscach przeszkodą były bariery. Wodospady, progi, a czasem po prostu zbyt strome i płytkie odcinki cieków. Dlatego powrót ryb następował stopniowo i zależał od możliwości migracji. Warto podkreślić w tym miejscu, że na obszarze parków narodowych po obu stronach granicy przez dziesięciolecia nie prowadzono zarybień, natomiast poza parkami, na niżej położonych odcinkach, wpuszczano pstrągi o wielkości nadającej się do połowu. 



Badacze wyraźnie podkreślają, że ogromne znaczenie dla odbudowy zdegradowanych wód miało zachowanie naturalnych procesów w tych obszarach. Szumawa i Las Bawarski przez lata były terenami o ograniczonej dostępności. Najpierw ze względów politycznych, później dzięki ochronie w postaci parków narodowych.



Nie było tam także regulacji rzek, nie było dużej presji gospodarczej, nie było silnej ingerencji w same potoki. To wszystko sprawiło, że kiedy presja związana z zakwaszeniem zaczęła maleć, ekosystem miał szansę odbudować się w całkowicie naturalny sposób.



W badaniach prowadzonych na wszystkich rzekach tego regionu ryby stwierdzono w niemal wszystkich analizowanych ciekach. Wszędzie dominował pstrąg potokowy, ale co najważniejsze w wielu miejscach pojawiały się także młode roczniki, narybek, co oznacza tylko jedno &#8211; naturalne rozmnażanie się i stabilizację populacji.



Równie ważny jest powrót gatunków wrażliwych. W wielu miejscach zaobserwowano po raz pierwszy od kilkudziesięciu lat takie gatunki jak: głowacz białopłetwy, strzebla potokowa, śliz oraz lipień. Mocnym sygnałem o poprawie jakości wód jest powrót do wielu potoków głowacza, który nie toleruje złych warunków i nie radzi sobie z wyższymi przeszkodami. 



Ta historia nie jest tylko opowieścią o rzekach jednej części Europy. Pokazuje coś bardziej uniwersalnego. Po pierwsze, degradacja środowiska może mieć źródła, których nie widać lokalnie. Rzeka może wyglądać naturalnie, a mimo to być martwa, bo problem leży gdzie indziej. Po drugie &#8211; odbudowa ekosystemu może trwać i zazwyczaj trwa długo. Znacznie dłużej, niż trwa jego zdegradowanie. I po trzecie, co być może najważniejsze, jeśli system rzeczny jest naturalny i nie &#8222;poprawiony&#8221; przez człowieka, to nawet zdegradowany poprzez zanieczyszczenia, ma zdolność do samonaprawy.



W Szumawie nie odbudowywano rzek w klasycznym sensie. Nie było wielkich projektów zarybieniowych. Było raczej ograniczenie presji i pozostawienie przestrzeni dla naturalnych procesów. I to wystarczyło.



<hr class="wp-block-separator has-alpha-channel-opacity"/>



Więcej na temat powrotu ryb do wód Czeskiego Lasu przeczytacie w opracowaniu pt. &#8222;<a href="https://doi.org/10.1007/s11756-026-02177-6">The return of natural fish communities in Bohemian Forest watercourses after acidification recovery</a>&#8221; (Blabolil, P., Tušer, M., Muška, M.&nbsp;et al.&nbsp;Biologia&nbsp;81, 2026).



Jeżeli jesteś zainteresowany wędkowaniem na rzekach omawianego regionu to najlepiej poczytać na ten temat na stronie: <a href="https://www.czechnymph.com/">https://www.czechnymph.com/</a> (np. <a href="https://www.czechnymph.com/en/destinations/3-upper-vltava">Górna Wełtawa</a>, <a href="https://www.czechnymph.com/en/destinations/5-otava">Otava</a>)



Zdjęcie na górze: <a href="https://unsplash.com/@kojak78?utm_source=unsplash&amp;utm_medium=referral&amp;utm_content=creditCopyText">Radek Kozák</a> on <a href="https://unsplash.com/photos/river-during-daytime-3697zcVmrbc?utm_source=unsplash&amp;utm_medium=referral&amp;utm_content=creditCopyText">Unsplash</a>

Kraina Pstrąga

Jak górskie rzeki potrafią się odbudować. Historia z pogranicza Czech i Bawarii.

Komentarze