Niskie stany wód, wysokie temperatury, regulacje koryt czy brak możliwości migracji to problemy najczęściej omawiane przeze mnie na Krainie Pstrąga. Są jednak również zagrożenia, których podczas pobytu nad rzeką nie zobaczymy i których zwyczajnie byśmy się nie spodziewali. Do takich należą m.in. toksyczne substancje wpływające na zdrowie i życie ryb a jednym z bardziej powszechnych i niebezpiecznych zanieczyszczeń trafiających do rzek są ścierające się opony samochodowe. Badania, których wyniki opublikowano niedawno potwierdzają, że ryby łososiowate są wyjątkowo wrażliwe na związek powstający ze stosowanego w nich dodatku. Skutki działania tej substancji mogą być dość poważne i obejmują różnego rodzaju zaburzenia u ryb.



 Jeśli weźmiemy pod uwagę, jak wiele naszych rzek, szczególnie tych górskich, płynie wzdłuż dróg, to wyniki tych badań nie mogą nas nie interesować. W wielu dolinach drogi i rzeki często przez wiele kilometrów biegną obok siebie. Warto więc przyjrzeć się, co wraz z deszczem może spływać z jezdni do wody.



<h3 class="wp-block-heading">Jak zanieczyszczenia z opon trafiają do rzek?</h3>



Guma, z której wykonane są opony, wymaga ochrony przed zbyt szybkim ścieraniem. Jednym ze stosowanych w tym celu dodatków jest substancja oznaczana skrótem 6PPD. Chroni ona materiał przed utlenianiem, jednak podczas reakcji z tlenem (ozonem) powstaje inny związek — 6PPD-chinon, nazywany również 6PPD-Q. To właśnie on okazuje się być silnie toksyczny dla ryb. Podczas jazdy opony stopniowo się ścierają. Drobiny pozostają na jezdni i w jej otoczeniu, skąd deszcz spłukuje je do odwodnień i dalej do rzek i potoków. W ten sposób substancja związana z codziennym użytkowaniem dróg oraz ruchem samochodowym trafia do środowiska wodnego.



Znaczenie tego problemu pokazały badania łososi coho z 2020 roku przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych. Zaobserwowano wtedy, że spora część ryb wracających na tarło ginęło na specyficznych odcinkach rzeki. Jak później określono działo się to po kontakcie z wodą spływającą z terenów miejskich. Poszukując przyczyny, naukowcy zidentyfikowali właśnie 6PPD-Q i potwierdzili, że to związek pochodzący z opon był przyczyną rzeczywistego śnięcia ryb w potokach.



Najnowsze badanie dotyczące pstrągów tęczowych, opublikowane w wrześniu tego roku, przedstawia co dzieje się z rybami po kilkukrotnym kontakcie z 6PPD-Q. Badacze zastosowali krótkie, powtarzające się ekspozycje, symulując dopływ zanieczyszczeń z dróg po intensywnych opadach deszczu. Stężenia dobrano w taki sposób, aby były zbliżone do rzeczywistych stężeń w ciekach narażonych na dopływ zanieczyszczonej wody. Badania te potwierdziły wysoką śmiertelność pstrągów po kontakcie z toksyczną substancją.



Co ciekawe: ryby ginęły również po zakończeniu ekspozycji, już w okresie przeznaczonym na regenerację. U ocalałych tęczaków zaburzenia zachowania utrzymywały się do dwóch tygodni. Powtarzające się kontakty z substancją powodowały śmiertelność przy stężeniu niższym niż wskazywały standardowe testy ze stałą ekspozycją. Ten opóźniony efekt jest bardzo niepokojący ponieważ pokazuje długotrwałe konsekwencje zanieczyszczenia wody. Utrzymujące się zaburzenia mogą więc utrudniać przeżycie także tym osobnikom, które nie zginęły bezpośrednio wskutek zatrucia.



<h3 class="wp-block-heading">Nie tylko pstrągi</h3>



Drugie opublikowane w tym roku badanie dotyczyło młodych lipieni arktycznych. Również u nich potwierdzono toksyczność 6PPD-Q prowadzącą do śmierci ryb. Co ciekawe lipienie okazały się być mniej wrażliwe niż wiele innych łososiowatych, a wystąpienie stężenia powodującą wysoką śmiertelność autorzy uznali za mało prawdopodobną w naturalnych wodach.



To pokazuje, że nawet w obrębie jednej rodziny ryb reakcja na tę samą substancję może być bardzo różna. Lipień arktyczny nie jest też naszym lipieniem europejskim. Nie możemy więc przypisać mu dokładnie takiej samej wrażliwości. Wyniki poszerzają jednak listę łososiowatych, dla których związek pochodzący z opon jest toksyczny. Warto przy tym zaznaczyć, że pstrąg potokowy w dotychczasowych testach ostrej toksyczności okazywał się znacznie bardziej odporny niż tęczak czy kiżucz. Opisywanych dla nich objawów i śmiertelności nie możemy więc automatycznie przypisywać naszym potokowcom czy w ogóle innym rybom. Nie rozstrzyga to jednak wszystkich możliwych skutków długotrwałego lub powtarzanego narażenia.



<h3 class="wp-block-heading">Jak zachowuje się zatruta ryba?</h3>



W doświadczeniach na pstrągach tęczowych i źródlanych, po kontakcie z toksyczną substancją, obserwowano nasilone ruchy oddechowe, gwałtowne rozwieranie pyska, pływanie spiralne oraz utratę równowagi. Były to objawy pojawiające się przed śmiercią ryb. Zamiast sprawnie pływać, zatrute osobniki traciły kontrolę nad położeniem ciała.



Podobny obraz opisali autorzy badania lipienia arktycznego. Niedługo po rozpoczęciu ekspozycji ryby stawały się zdezorientowane, traciły równowagę i rozwierały pyski. Toksyczność substancji była więc widoczna w ich zachowaniu jeszcze przed wystąpieniem śmiertelności. 



Objawy oddechowe mogą kojarzyć się z niedoborem tlenu w wodzie. Badania tęczaków wskazują jednak, że problem może dotyczyć również tego, co dzieje się wewnątrz organizmu. W pracy z 2025 roku stwierdzono zmiany pracy serca oraz wzrost zawartości methemoglobiny — formy hemoglobiny, która nie przenosi skutecznie tlenu. Autorzy wskazują, że może to częściowo wyjaśniać trudności z dotlenieniem tkanek. 



<h3 class="wp-block-heading">Droga tuż obok rzeki</h3>



Wiele górskich rzek znamy z odcinków biegnących wzdłuż asfaltowych dróg. Dla rzeki sąsiedztwo jezdni oznacza większą możliwość dopływu omawianych zanieczyszczeń. Przywołane badania nie odpowiadają na pytanie, jaki jest faktyczny wpływ takich dróg na pstrągi i lipienie w naszych rzekach. Pokazują jednak wyraźnie, że bezpośredni spływ wody z dróg do biegnących w pobliżu rzek może być poważnym zagrożeniem dla ryb, a bliskość ruchliwej drogi zasługuje na uwagę przy ocenie kondycji rzeki. Myślę, że warto o tym pamiętać, kiedy zastanawiamy się nad przyczynami spadku liczebności pstrągów na pewnych odcinkach. Obok problemów widocznych gołym okiem mogą działać również te, których nie rozpoznamy, patrząc na wodę. Sam przejrzysty nurt nie daje nam pewności, że ryby żyją w zdrowym środowisku. Jednym z możliwych rozwiązań na oczyszczenie wody spływającej z dróg zanim dotrze ona do rzeki są systemy bioretencji, w których woda przechodzi przez odpowiednie podłoże i roślinność. Doświadczenia w tej kwestii pokazują możliwość zatrzymania znacznej części 6PPD-Q. Skuteczność zależy od konstrukcji systemu i wielkości opadu, ale jest to konkretna możliwość ograniczenia zagrożenia. 



 Źródła:



<ul class="wp-block-list">
<li>Yang R., Li H., Brooks B.W., You J. (2026). Badanie pstrągów tęczowych. Environmental Science &amp; Technology Letters.</li>



<li>Soucek D.J. i in. (2026). Badanie lipienia arktycznego. Environmental Toxicology and Chemistry. US EPA. 6PPD-quinone.</li>



<li>Tian Z. i in. (2021; online 2020). A ubiquitous tire rubber-derived chemical induces acute mortality in coho salmon. Science.</li>



<li>Bioretention Cells Provide a 10-Fold Reduction in 6PPD-Quinone Mass Loadings to Receiving Waters (2023). Environmental Science &amp; Technology Letters.</li>



<li>Foldvik A., Kryuchkov F., Sandodden R., Uhlig S. (2022), Acute Toxicity Testing of the Tire Rubber–Derived Chemical 6PPD-quinone on Atlantic Salmon (Salmo salar) and Brown Trout (Salmo trutta).</li>
</ul>



Zdjęcie na górze: <a href="https://unsplash.com/@mitchkmetz?utm_source=unsplash&amp;utm_medium=referral&amp;utm_content=creditCopyText">Mitchell Kmetz</a> on <a href="https://unsplash.com/photos/body-of-water-between-trees-m1aWTbDi_Vg?utm_source=unsplash&amp;utm_medium=referral&amp;utm_content=creditCopyText">Unsplash</a>

Kraina Pstrąga

Niewidoczna trucizna. Jak zanieczyszczenia z opon szkodzą rybom.

Komentarze