W zeszłym roku pisałem o metodzie strategic wood addition – czyli tzw. strategicznym dodawaniu drewna do rzek i potoków, która od wielu lat z powodzeniem realizowana jest przez ichtiologów na północnym wschodzie Stanów Zjednoczonych. Tytuł <a href="https://krainapstraga.pl/post/tam-ryby-rosna-na-drzewach-tak-dziala-przywracanie-rzek-naturze">tamtego artykułu</a> zaczynał się od sformułowania, że „ryby rosną na drzewach”. Była to oczywiście publicystyczna metafora, mająca na celu podkreślić, jak istotne dla życia i rozwoju ryb jest drewno obecne w rzece, na przykład w postaci powalonych drzew. Najnowsze badania przeprowadzone w rzekach Finlandii i Szwecji pokazują jednak, jak wiele prawdy kryje się w tym metaforycznym stwierdzeniu.



<h3 class="wp-block-heading">Młode pstrągi a rumosz drzewny</h3>



Na początku 2026 roku na łamach Ecology of Freshwater Fish ukazała się praca zespołu kierowanego przez Alisa Koski pod tytułem: &#8222;<a href="https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/eff.70040">Brown Trout Abundance in Boreal Streams With Large Wood</a>&#8222;, w której przeanalizowano wpływ dużych fragmentów drzew w korycie rzek na liczebność i przeżywalności młodych pstrągów potokowych (Salmo trutta). Badanie objęło 17 par stanowisk: odcinki z wyraźną obecnością powalonych drzew, pni, konarów i korzeni oraz pobliskie fragmenty niemal ich pozbawione.



Wyniki tych badań potwierdziły jak wielką wagę odgrywa martwe drzewo w pstrągowych wodach. W stanowiskach z dużą ilością drewna (gdzie znajdowało się średnio 0,4 m³ drewna na 100 m² wody) zagęszczenie pstrągów w wieku 0+ wynosiło średnio 13 osobników na 100 m². W odcinkach pozbawionych powalonych drzew i ich fragmentów było to niespełna 6 osobników, a więc o ponad mniej niż połowę. Model statystyczny wykazał, że obecność rumoszu drzewnego w rzece zwiększała liczebność najmłodszej klasy wieku o około 5,2 ryby na 100 m².



Co szczególnie interesujące, efekt ten praktycznie nie dotyczył starszych osobników. Pstrągi w wieku 1+ oraz ≥2+ występowały w podobnych zagęszczeniach zarówno na odcinkach z drewnem, jak i bez niego. Drzewa w rzece okazują się więc kluczowe przede wszystkim dla ryb do ukończenia pierwszego roku życia.



<h3 class="wp-block-heading">Co daje martwe drewno w rzekach?</h3>



Dlaczego właśnie najmłodsze ryby tak bardzo lubią obecność pni i konarów? Autorzy badań wskazują kilka mechanizmów. Po pierwsze, powalone drzewa realnie zmieniają hydraulikę koryta. W stanowiskach z martwym drewnem prędkość przepływu była niższa niż w odcinkach referencyjnych. Dla niewielkiej i słabej młodej ryby różnica kilku–kilkunastu centymetrów na sekundę może decydować o wydatku energetycznym i szansach przetrwania. Duże kłody tworzą strefy spowolnionego przepływu i mikrosiedliska, w których młode osobniki mogą odpoczywać i żerować bez potrzeby ciągłej walki z nurtem.



Po drugie, najmłodsze pstrągi są najbardziej narażone na drapieżnictwo. W badanych ciekach występowały m.in. miętusy i okonie, a nad wodą regularnie pojawiały się ptaki rybożerne. Zalegające na dnie fragmenty drzew zapewniają osłonę wizualną i fizyczną – daje cień, kryjówki, przestrzeń między korzeniami i pod podmytymi pniami. Starsze ryby, większe i mniej podatne na atak, nie są już w takim stopniu uzależnione od tego typu schronienia.



Po trzecie, pstrąg jest rybą terytorialną. Złożona struktura siedliska zmniejsza rozmiar terytoriów i poziom agresji między osobnikami. W bardziej „porozrywanym” przestrzennie środowisku większa liczba młodych ryb może funkcjonować na tej samej powierzchni bez nadmiernej konkurencji. Martwe drewno więc nie tylko chroni, ale dodatkowo stwarza większe możliwości koegzystencji wewnątrz populacji.



Warto przy tym zauważyć, że inne czynniki – takie jak udział makrofitów, zacienienie brzegów czy dominująca frakcja dna – nie tłumaczyły różnic w liczebności najmłodszych ryb tak wyraźnie jak sama obecność martwego drewna. Również zagęszczenie potencjalnych drapieżników nie było wyższe w odcinkach z rumoszem drzewnym. To ważne, bo obala częsty argument, że „bałagan” w korycie sprzyja wszystkim organizmom, w tym także drapieżnikom polującym na ryby, jak wydry czy ptaki.



Autorzy wskazują jednak, że w rzekach płynących przez tereny bez intensywnej gospodarki leśnej, ilość drzewa w rzece może być znacznie większa. W swojej publikacji podają przykład rzeki Koitajoki: na odcinku rosyjskim, bez intensywnej gospodarki leśnej, ilość drzewa w rzece była 20 razy większa niż w części fińskiej, która obciążona była dekadami regulacji i wycinek. Ta różnica w obrębie jednego systemu rzecznego pokazuje, jak bardzo gospodarka leśna i zarządzanie wodami może zmienić strukturę i elementy budulcowe koryt.



Badane współcześnie cieki również zawierały relatywnie niewiele martwego drewna w porównaniu z systemami naturalnymi. A mimo to już większa jego ilość przekładała się na wyraźnie większą liczebność najmłodszych ryb. To sugeruje, że potencjał odbudowy warunków siedliskowych jest nadal duży.



<h3 class="wp-block-heading">Wnioski do wyciągnięcia</h3>



Jeżeli więc z całej tej pracy wybrać jeden wniosek, to brzmieć on powinien: duże fragmenty drzew w rzece stwarzają wyśmienite warunki do rozwoju i przetrwania ryb, przede wszystkim narybkowi. To w pierwszym roku życia struktura koryta, obecność pni i korzeni, różnica kilku metrów sześciennych martwego drewna na hektar, mogą decydować o tym, ile osobników przetrwa sezon wysokich stanów wody i presji drapieżników.



Warto znać te wyniki badań, szczególnie w kontekście renaturyzacji rzek czy zarybień. Jeśli chcemy odbudowywać populacje gatunków typowych dla chłodnych, niewielkich cieków – takich jak pstrąg potokowy – nie wystarczy budować czy odtwarzać tarlisk. To dopiero pierwszy krok. W kolejnym trzeba zadbać o to, aby małe ryby miały gdzie się schronić. W tym celu warto skorzystać ze struktur utworzonych z powalonych drzew i fragmentów martwego drewna – elementów najskuteczniej wzbogacających siedlisko narybku i zwiększające jego szanse na przeżycie. Zaprezentowane badania pokazują, jak istotne jest to dla najmłodszych pstrągów, a co za tym idzie – dla trwałości całej populacji.



Link do omawianej publikacji: &#8222;<a href="https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/eff.70040">Brown Trout Abundance in Boreal Streams With Large Wood</a>&#8222;



Zdjęcie na górze: <a href="https://unsplash.com/@feiffert?utm_source=unsplash&amp;utm_medium=referral&amp;utm_content=creditCopyText">Frank Eiffert</a> on <a href="https://unsplash.com/photos/a-river-running-through-a-lush-green-forest-qqTlwG_xvRw?utm_source=unsplash&amp;utm_medium=referral&amp;utm_content=creditCopyText">Unsplash</a>

Kraina Pstrąga

Obecność drzew w rzece kluczowa dla ryb

Komentarze