Ochrona troci i łososia na Litwie – aktualne wyzwania
Litwa, podobnie jak Polska, stoi dziś przed dużym wyzwaniem w kwestii utrzymania i odbudowy populacji troci wędrownej i łososia atlantyckiego. Oba gatunki wchodzą licznie do rzek przepływających przez Litwę, ale sytuacja tych gatunków wciąż wymaga uwagi i starannie przemyślanych działań ochronnych.
Najważniejsze rzeki trociowo – łososiowe Litwy
Litewskie rzeki należą do jednych z najważniejszych dopływów Bałtyku pod względem zachowania populacji troci wędrownej i łososia atlantyckiego. W dokumencie opublikowanym przez Komisję Helsińską wymienionych zostało kilkanaście rzek, w których obecne są naturalne lub wspomagane populacje tych gatunków, a także kluczowe dla tych ryb dopływy. Każda z rzek ma inną historię, inną kondycję ekologiczną i inne zagrożenia. Poniżej przedstawiam najważniejsze z nich wraz z krótką charakterystyką.
Dubysa
Dubysa, prawy dopływ Niemna, to najdłuższa rzeka płynąca w całości przez terytorium Litwy. Jej końcowe 75 km pozostaje dostępne dla troci i łososia. W przeszłości znajdowało się tu aż 11 zapór, z których większość została rozebrana, co znacząco poprawiło drożność rzeki. Najcenniejszy fragment – blisko 30-kilometrowy rezerwat ichtiologiczny – charakteryzuje się żwirowym dnem, bystrzami i świetnymi potencjalnymi tarliskami. Populacja łososia odradza się tu od początku lat 2000, choć nadal jest nieliczna.
Neris (Wilia)
Neris to fundament litewskiej populacji łososia. W granicach Litwy nie ma na niej zapór, a wraz z jej licznymi dopływami (m.in. Šventoji, Žeimena, Vilniam Musė) tworzy jeden z najważniejszych systemów rzecznych dla ryb dwuśrodowiskowych w całym regionie. Rzeka ma ponad 40 naturalnych bystrzy, dobre warunki termiczne i rozległe odcinki odpowiednie do tarła. Górny bieg w Białorusi jest jednak uregulowany i obciążony dużą zaporą w Wilejce, co wpływa na reżim hydrologiczny rzeki poniżej. Ilość łososi obserwowanych w ostatnich latach stale rośnie, a Neris pozostaje głównym „bankiem genetycznym” łososia litewskiego.
Šventoji (dorzecze Neries)
Šventoji to potężna rzeka o długości 246 km. Niestety jej znaczenie dla łososia ograniczają dwie duże zapory – w Anykščiai i Kavarskas. Choć wyposażone są w przepławki, dane elektropołowowe pokazują, że młodociane łososie praktycznie nie pojawiają się powyżej Anykščiai. Tarliska występują głównie na odcinkach z kamienistym podłożem poniżej tego miejsca. Mimo barier, rzeka ma ogromny potencjał renaturyzacyjny i biologiczny, a troć występuje tu liczniej niż łosoś.
Šventoji (nadmorska)
Ta druga rzeka o nazwie Šventoji wpływa bezpośrednio do Bałtyku na granicy z Łotwą i jest znacznie mniejsza od wcześniej wspomnianej innej litewskie „świętej” rzeki. Ma tylko jedną zaporę i dobre warunki wodne, a jej końcowe 56 km jest dostępne dla ryb wędrownych. Populacja łososia jest tu jednak bardzo mała i wymaga wsparcia. Mimo to rzeka ma dość duże znaczenie jako naturalny korytarz migracyjny i miejsce, gdzie troć wchodzi stosunkowo licznie, szczególnie w latach z większymi przepływami wody.
Venta
Venta, płynąca na północy i częściowo przez Łotwę, jest ważna przede wszystkim dla troci. W jej litewskim odcinku działa pięć zapór, z czego cztery wyposażono w przepławki. To poprawia drożność, ale nie zmienia faktu, że rzeka jest mocno zeutrofizowana, a temperatury latem wysokie. Jej mniejsze dopływy – Lūšys, Saldupis, Viešetė – stanowią mateczniki dla młodych troci.
Žeimena
Žeimena jako najczystsza rzeka Litwy jest traktowana jako „ostatni bastion” dzikiego łososia na Litwie. Wyróżnia ją brak jakichkolwiek barier migracyjnych, wyjątkowo czysta woda oraz rozległe, kamieniste odcinki tarliskowe. W odróżnieniu od wielu rzek kraju, nigdy jej nie zarybiano, a populacja zachowała ciągłość naturalną. Najważniejsze tarliska znajdują się na odcinku od ujścia Mery po Pabradė. W jej dopływach również występują trocie, choć w niewielkiej liczbie. Žeimena ma ogromne znaczenie genetyczne i ekologiczne dla całego regionu bałtyckiego.
Regulacje i okresy ochronne – system precyzyjny i restrykcyjny
Ochrona troci i łososia na Litwie opiera się na bardzo szczegółowym systemie regulacyjnym. Przepisy określają zarówno klasyczne okresy ochronne z obowiązkowymi zezwoleniami, jak i jasno wyznaczonymi strefami specjalnymi oraz ograniczeniami dotyczącymi sprzętu wędkarskiego. System ten ma chronić ryby w kluczowych momentach ich cyklu życiowego i jednocześnie zapewniać służbom oraz naukowcom wiarygodne dane dotyczące migracji.
Najważniejszym elementem są długie okresy ochronne. Od 1 maja do 31 sierpnia obowiązuje całkowity zakaz połowu troci i łososia w wodach śródlądowych. Po zakończeniu letniego okresu ochronnego, między 1 a 15 września, obowiązuje powszechna zasada „złów i wypuść” a więc obowiązuje nakaz natychmiastowego wypuszczenia każdej złowionej troci lub łososia. Dotyczy to wszystkich rzek bez wyjątku. To czas, kiedy pierwsze ryby zaczynają wpływać do wód śródlądowych, ale większość populacji dopiero przygotowuje się do migracji. Bardzo intensywny etap ochrony rozpoczyna się 16 września i trwa do 15 października. Wtedy w wielu kluczowych rzekach – m.in. Neris, Šventoji, Miniji, Jūry, Dubysie, Akmenie–Danė, Veiviržas, Žeimenie i Vilnii – obowiązuje system szczególnych obostrzeń. Na tych odcinkach można wędkować wyłącznie po zakupie specjalnego zezwolenia žvejo mėgėjo kortelė i wyłącznie na zasadach „złów i wypuść”. Ograniczenia obejmują także stosowany sprzęt: często dopuszczalne są jedynie pojedyncze haczyki, a przynęty naturalne są zabronione. Wybrane fragmenty rzek zostają całkowicie zamknięte dla amatorskiego połowu.
Okres od 16 października do 31 grudnia to czas ścisłej ochrony na większości rzek migracyjnych. Trocie masowo wchodzą wówczas na tarliska, a łososie docierają do górnych odcinków Neries i Žeimeny. Zamknięcie tych rzek dla wędkarstwa pozwala ograniczyć niepokojenie ryb i minimalizuje ryzyko nielegalnych odłowów podczas samego tarła.
Równolegle obowiązują przepisy dotyczące Bałtyku i Laguny Kurońskiej, w których wprowadzono szereg ograniczeń dla rybołówstwa komercyjnego. Obejmują one m.in. redukcję liczby narzędzi połowowych, zakazy stosowania sieci o mniejszych oczkach oraz okresowe wyłączenia niektórych sektorów laguny z połowów. Ma to ograniczyć przyłów ryb wędrownych i zwiększyć szanse, że większa liczba osobników dotrze do rzek.
Całość przepisów jest powiązana z systemem monitoringu populacji. Wiosną, od stycznia do kwietnia, osoby posiadające odpowiednie pozwolenie mogą legalnie pozyskać jedną troć lub jednego łososia o minimalnej długości 65 cm, lecz każdą rybę trzeba zarejestrować w systemie rejestracji połowu ryb ALIS. Dzięki temu odpowiednie służby uzyskują informacje o wielkości ryb, ich rozmieszczeniu oraz tempie migracji. Warto zwrócić uwagę na fakt że w ten sposób łączy się wędkarstwo z naukową oceną stanu populacji, co w wielu krajach wciąż jest rzadkością.
Kłusownictwo – problem mniejszy niż kiedyś, ale nadal poważny
Od wielu lat litewski Departament Ochrony Środowiska prowadzi szeroko zakrojoną akcję „Saugom lašišą” („Chronimy łososia”), która ma na celu ograniczenie kłusownictwa w czasie jesiennej migracji ryb. Najczęstsze przypadki kłusownictwa dotyczą połowów sieciowych w Lagunie Kurońskiej oraz w ujściach rzek, gdzie trocie i łososie wpływające z Bałtyku są często łatwym łupem.
Co ważne, w walce z kłusownictwem służbom państwowym pomagają również wolontariusze i organizacje społecznych, takie jak np. „Lašišos dienoraštis”. Wspólnie prowadzą oni nocne patrole, monitorują rzeki dronami i przekazują zgłoszenia o próbach kłusownictwa.
Chociaż liczba udokumentowanych przypadków spada w porównaniu do wcześniejszych lat, problem wciąż istnieje. Litewskie prawo przewiduje bardzo wysokie kary – zarówno administracyjne, jak i odszkodowania za szkody wyrządzone środowisku.
Problemy z tarliskami – odcięte dopływy
Dostęp do naturalnych tarlisk dla troci i łososia to kluczowa kwestia w cyklu życiowym tych ryb. Na Litwie duży wpływ na ograniczenie dostępności do tarlisk miała budowa zapory elektrowni Kaunas w latach 50-tych XX wieku, która odcięła rybom drogę do ogromnych obszarów tarłowych. Rzeka Merkys, niegdyś jedno z najważniejszych tarlisk łososia w regionie, została praktycznie odizolowana od Bałtyku. Podobna sytuacja dotyczy wielu mniejszych dopływów Miniji, Jūry i Akmeny–Danė, gdzie historyczne progi wodne oraz niewielkie elektrownie zaburzają migrację.
Z drugiej strony istnieją rzeki, które zachowały swoje tarliska w dobrym stanie. Najważniejszy przykład to system Neries–Žeimeny, gdzie występuje ostatnia naturalnie rozmnażająca się populacja łososia atlantyckiego na Litwie. Wciąż zachowane są tam długie odcinki żwirowych brzegów i bocznych odgałęzień o charakterze typowym dla tarlisk. Troć ma nieco lepszą sytuację – potrafi wykorzystywać mniejsze cieki, dlatego występuje w większej liczbie dorzeczy, choć i w jej przypadku dostępność siedlisk jest ograniczana przez bariery.
W ostatnich latach obserwacje pokazują, że liczebność troci i łososia stabilizuje się, zwłaszcza w systemie Neries–Žeimeny. Nie widać jednak wyraźnej odbudowy populacji. W mniejszych rzekach zachodniej Litwy liczebność wchodzących na tarło ryb bywa zmienna i zależy od warunków hydrologicznych – niżówki lub wysokie temperatury w okresie jesiennym potrafią znacząco ograniczyć migrację. Pewne pozytywne sygnały płyną z rzek, które zostały częściowo udrożnione w ostatnich latach. Troć powraca do takich rzek szybciej niż łosoś, ale są to tendencje lokalne.
Podsumowując należy przyznać iż Litwini dość dobrze przygotowali program ochrony i odbudowy populacji dwuśrodowiskowych ryb łososiowatych w swoim kraju. Restrykcyjne zasady połowów, duże zaangażowanie społeczne w ochronie tarlisk i ryb ciągnących na tarliska, czy wreszcie likwidacja wielu starych i niepotrzebnych barier rzecznych to wszystko przyczynia się do stabilizacji populacji troci i łososia wchodzących do litewskich rzek.
Zdjęcie na górze: Donatas Kartanovičius on Unsplash
Komentarze