Odradzające się dopływy Białej Przemszy

Zamknięcie kopalni „Olkusz-Pomorzany” w 2020 roku oraz zaprzestanie pompowania wód podziemnych przez zakład górniczy miało dramatyczny wpływ na systemy rzeczne dorzecza Białej Przemszy. Wody kopalniane, które wcześniej zasilały rzeki Białą i Sztołę, nagle przestały do nich dopływać, co doprowadziło do dużych zmian dla obu cieków. Rzeka Sztoła poza swoim źródłowym fragmentem zupełnie wyschła, podczas gdy Biała doświadczyła znacznej redukcji przepływu. Zmiany te miały szerokie konsekwencje ekologiczne. Wyschnięte lub prawie wyschnięte koryta rzek stały się niezdolne do podtrzymywania życia biologicznego, a lokalne ekosystemy zostały poważnie zakłócone.

Odbudowywanie się poziomu wód podziemnych

Po początkowym kryzysie ekologicznym naturalny proces wypełniania się leja depresji i odbudowy poziomu wód podziemnych zaczął powoli przywracać wody powierzchniowe w dorzeczu Białej Przemszy. Oprócz powstania lokalnych rozlewisk wypływające wody zaczęły z powrotem zasilać wyschnięte cieki.

Odbudowa Białej

Odbudowa rzeki Białej jest przykładem sukcesu naturalnych procesów hydrologicznych. W 2024 roku zaobserwowano wyraźny wzrost przepływu w dolnym odcinku Białej, szczególnie w rejonie Lasek. Uruchomienie źródeł oraz pojawienie się wielu nowych, często niespodziewanych dopływów, jak np. wypływ z otworu badawczego znajdującego się przy moście drogi z Lasek do Błędowa, przyczynia się do odbudowy koryta rzecznego, które wcześniej było zarośnięte i pozbawione wody. Dodatkowo, intensywne opady w 2024 roku pozwoliły na oczyszczenie koryta z zalegających osadów a pomimo suchej jesieni wszystkie nowo uruchomione źródła utrzymały swoją wydajność.

Warte podkreślenia jest pojawienie się ryb w wodach Białej. Zaobserwowano takie gatunki jak strzebla potokowa i słonecznica. Obecność ryb, wielu gatunków żab, ptactwa wodnego oraz intensywna działalność bobrów, wskazuje na odradzanie się naturalnego ekosystemu rzecznego. Ważnym elementem są również stawy kompleksu Karna-Laski, które nadal magazynują wodę i wspierają retencję. Pomimo braku zasilania wodami górniczymi stawy w dalszym ciągu wypełnione są wodą, a część z nich wróciła już do stanu z przed zamknięcia kopalni, w czym zasługa ciągle powstających nowych źródeł wody.

Odbudowa Sztoły

W przypadku rzeki Sztoły regeneracja przebiega znacznie wolniej. Źródłowy odcinek rzeki wykazuje stabilny przepływ, który jest zasilany wodami podziemnymi, ale dolne odcinki pozostają suche przez większość czasu. Wynika to z faktu całkowitego zaniku cieku Baby, który odprowadzał wody z kopalni „Olkusz”. Zdarza się, że po intensywnych opadach dochodzi do chwilowego wezbrania w dolinie Sztoły i woda dociera nawet poniżej Bukowna, jednak brak regularnego zasilania powoduje, że rzeka nie jest w stanie trwale się odbudować. Wiele prognoz, w tym prognozy naukowców z AGH w Krakowie, sugeruje że Sztoła już na zawsze pozostanie rzeką okresową co jest nie tyle wynikiem zaprzestania pompowania wód kopalnianych, co raczej istnieniem ogromnych wyrobisk po obu stronach doliny Sztoły powstałych po działalności kopalni piasku „Szczakowa”. Woda, która w czasach przed powstaniem odkrywki zasilała Sztołę, teraz zasila zlewnię Kanału Szczakowskiego.

Bardzo trudna sytuacja panuje także na Leśnym Dworze w Bukownie który coraz mocniej cierpi z powodu obniżonego poziomu wody. Dzieje się tak z powodu braku zasilania wodami Baby a dodatkowo efekt ten jest potęgowany przez ucieczki wody do podłoża piaskowego.

Podsumowanie

Odbudowa rzek w dorzeczu Białej Przemszy po zaprzestaniu odwadniania kopalni „Olkusz-Pomorzany” to proces złożony i wymagający czasu. W przypadku rzeki Białej widać korzystne zmiany takie jak odbudowywanie się dawnych, wyschniętych źródeł oraz znaczną poprawę jakości wody. Sztoła jedynie okresowo wydaje się być w lepszym stanie. Naturalne źródła są stabilne i nie wykazują znacznych wahań, natomiast brakuje nowych źródeł, które mogłyby poprawić sytuację w Sztole czy jej dopływie Babie.

Na temat zmian przyrodniczych nad wodami w dorzeczu Białej Przemszy możecie przeczytać w okresowych raportach z monitoringu przyrodniczego i nadzoru nad działaniami ograniczającymi skutki
ekologiczne w związku z zakończeniem odwadniania kopalni „Olkusz-Pomorzany” autorstwa Andrzeja Czyloka i Andrzeja Tyca, naukowców z Uniwersytetu Śląskiego. Ostatni taki raport znajduje się pod tym linkiem: https://zghboleslaw.pl/images/lkkop/sprmp/pdf/23_Sprawozdanie_08-102024.pdf

Zapraszam także do obejrzenia krótkiego filmu autorstwa Piotra Nadolnego pokazującego obecny stan wód w dopływach Białej Przemszy – Białej i Sztole.