
<p><strong>Odra w tym roku, Barycz dwa lata temu, Czarna Hańcza w 2018. Tragedie tych rzek to tylko widoczny czubek góry lodowej jaką jest stan naszych polskich wód płynących. Co roku jakaś rzeka przyciąga uwagę i staje się medialną&nbsp;gwiazdą jednego sezonu. Powód zawsze i ten sam &#8211; śnięte ryby. </strong></p>



<h2 class="wp-block-heading">To robi wrażenie</h2>



<p>Nie wiem czy Państwo też to zauważyli &#8211; o rzekach w mediach mówi się najczęściej w negatywnym kontekście. Powód może być różny, ale zazwyczaj jest to powódź i niebezpieczeństwo jakie niesie wtedy rzeka, susza i dotkliwe skutki np. dla rolnictwa, żeglugi czy turystyki oraz to co mamy obecnie, czyli skażenie rzeki i w konsekwencji martwe ryby, czasami ogromne ilości martwych ryb. </p>



<p>Spektakularna awaria oczyszczalni ścieków Czajka przyciągnęła ogromną uwagę mediów.  <strong>W 2020 roku podczas awarii &#8222;Czajki&#8221; w Warszawie do Wisły dostało się&nbsp;ponad 5 mld litrów&nbsp;ścieków</strong>. Rok wcześniej z powodu awarii kolektora w &#8222;Czajce&#8221; do Wisły wpadło ponad 3 mld litrów. To tragiczne wydarzenie działo się na oczach tysięcy osób na żywo i milionów przed telewizorami. W kwestię likwidacji awarii oraz minimalizacji zagrożenia ekologicznego zaangażowanych było szereg instytucji państwowych, w tym także wojsko. Temat oprócz tego, że stał się niesamowicie medialny, był również wykorzystywany i rozgrywany politycznie.</p>



<p>Gdy &#8222;trup ściele się&nbsp;gęsto&#8221; to także zaczyna robić wrażenie. Tylko nawet największy dramat ekologiczny może przejść bez echa, jeśli w odpowiednim momencie nie zostanie podchwycony przez media. Wtedy jednak na zmianę sytuacji i uratowanie rzeki przed zagładą może być już za późno. Przykładem niech będzie tegoroczna <strong>katastrofa na Odrze</strong>. Chociaż pierwsze informacje o śniętych rybach pojawiły się z końcem lipca (a warto przypomnieć że już&nbsp;w marcu doszło do masowych&nbsp;śnięć ryb na Kanale Gliwickim) to dopiero w drugiej dekadzie sierpnia informacja zaczęła przebijać się do masowej informacji. <strong>Ilość wyłowionych martwych ryb jest ogromna i na chwilę pisania tego artykułu wynosi ponad 11 ton</strong>. Dopiero pojawienie się w mediach społecznościowych&nbsp;makabrycznych zdjęć z wielkimi padniętymi rybami, ale także zdechłymi bobrami, wywołało poważniejszy oddźwięk. Nad wodą&nbsp;znów zaczęli pojawiać się politycy, do akcji czyszczenia rzeki z martwych ryb zaangażowano wojsko i straż pożarną. Rozpoczęto również działania mające na celu zlokalizowanie źródła zanieczyszczenia. Niestety wygląda no to, że dzieje się to wszystko za późno. Spory odcinek Odry został doszczętnie zniszczony i wiele lat zajmie jego odbudowa a znalezienie potencjalnego sprawcy z każdym dniem staje się coraz trudniejsze.</p>



<blockquote class="twitter-tweet"><p lang="pl" dir="ltr">Tysiące martwych ryb, martwe bobry &#8211; katastrofa ekologiczna na Odrze. Przyczyną jest mezytylen, silnie trujący rozpuszczalnik. Choć zatrucie zaczęło się kilka dni temu, brak informacji o źródle zrzutu. Nie wiadomo co robi <a href="https://twitter.com/GIS_gov?ref_src=twsrc%5Etfw">@GIS_gov</a> <a href="https://twitter.com/MKiS_GOV_PL?ref_src=twsrc%5Etfw">@MKiS_GOV_PL</a> <a href="https://twitter.com/MSWiA_GOV_PL?ref_src=twsrc%5Etfw">@MSWiA_GOV_PL</a> <a href="https://twitter.com/PremierRP?ref_src=twsrc%5Etfw">@PremierRP</a> @PK_GOV_P <a href="https://t.co/YuStQKyUcJ">pic.twitter.com/YuStQKyUcJ</a></p>— Robert Maślak (@RobertMaslak) <a href="https://twitter.com/RobertMaslak/status/1557313278438789123?ref_src=twsrc%5Etfw">August 10, 2022</a></blockquote> <script async="" src="https://platform.twitter.com/widgets.js" charset="utf-8"></script>



<h2 class="wp-block-heading">Nieznany sprawca</h2>



<p>Bardzo często poszukiwania sprawcy skażenia rzeki kończą się fiaskiem. Nad wodę przybywają służby, zabezpieczają próbki wody, wyławia się do badania martwe ryby. Po jakimś czasie dowiadujemy się (lub też nie) jaka była przyczyna śnięcia ryb oraz jakie szkodliwe substancje znajdowały się w wodzie. To jednak zazwyczaj nie wystarcza w celu ustalenia winowajcy. Tak było podczas katastrofy ekologicznej jaka miała miejsce na Baryczy w 2020 roku i obawiam się, że tegoroczna tragedia na Odrze także nie będzie miała ustalonego sprawcy.</p>



<p>Zdarza się jednak czasami (myślę że akurat nie w przypadku Odry), że tym nieznanym sprawcą&nbsp;jest tzw. przyducha wynikająca pośrednio z panującej wysokiej temperatury. Związane jest to z mniejszą ilością tlenu rozpuszczonego w wodzie o wyższej temperaturze. Niektóre gatunki, jak np. pstrąg potokowy, wymagają dużej ilości tlenu w wodzie, dlatego maksymalna akceptowalna przez nie temperatura to ok. 24 stopnie C. Inne gatunki lepiej radzą sobie przy mniejszej ilości tlenu, ale dla każdego istnieje granica, której przekroczenie doprowadzi do masowego śnięcia. W wodach płynących przyducha zdarza się rzadziej niż w stojących, jednakże szczególnie rzeki o wolnym nurcie są na nie narażone. W 2021 roku do <a href="https://www.radio.bialystok.pl/wiadomosci/index/id/202447" data-type="URL" data-id="https://www.radio.bialystok.pl/wiadomosci/index/id/202447">zjawiska przyduchy doszło</a> m.in. na rzekach: Supraśl, Narew i Biebrza. </p>



<p>Na chwilę obecną nie jest znany winny tragedii na Odrze. W mediach społecznościowych pojawiły się filmy, które sugerują, że trucicielem może być jedna z firm znajdująca się na terenie Oławy i odprowadzająca ścieki bezpośrednio do Odry. To tu po raz pierwszy zauważono tak dużą ilość martwych ryb. Niektóre głosy sugerują jednak, że przyczyna skażenia może znajdować się wyżej. Wskazują na Kanał Gliwicki, gdzie pod koniec lipca woda była bardzo brudna, ale już marcu tego roku odłowiono tam natomiast kilka ton martwych ryb. Wody Polskie zdecydowanie jednak odrzucają taką możliwość:</p>



<blockquote class="wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow">
<p>Cytat komunikatu ze strony Wód Polskich:</p>
<cite>Odnosząc się do masowego pomoru ryb w wodach rzeki Odry na odcinku od Oławy (woj. opolskie) w dół rzeki Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie Regionalny Zarząd Gospodarki Wodnej&nbsp;w Gliwicach informuje, że zaistniałych zdarzeń w żaden sposób nie należy łączyć ani utożsamiać&nbsp;z jednostkowym, punktowym wystąpieniem padłych egzemplarzy ryb w Kanale Kędzierzyńskim&nbsp;w połowie lipca br., a tym bardziej z sytuacją mającą miejsce w marcu w Kanale Gliwickim.&nbsp;<strong>Przypuszczenia jakoby zdarzenia miały wspólne przyczyny nie znajdują potwierdzenia&nbsp;w rzeczywistości.&nbsp;</strong></cite></blockquote>



<h2 class="wp-block-heading">Sprawca znany</h2>



<p>W ostatnich latach mieliśmy jednak wiele przypadków trucia i zanieczyszczania rzek, gdzie sprawca był znany praktycznie od samego początku. Najczęściej chodzi tutaj o oczyszczalnie ścieków, które zrzucały nieczystości w skutek awarii, niedopatrzenia, ludzkiego błędu lub też niemożliwości ich oczyszczenia z powodu ich ilości (np. po gwałtownych opadach). Najgłośniejszym przykładem była oczywiście awaria warszawskiej Czajki, na szczęście, głównie ze względu na wielkość Wisły, pomimo ogromnej ilości zanieczyszczeń nie doszło do śnięcia ryb na tak ogromną&nbsp;skalę jaka ma miejsce na Odrze.</p>



<p>W 2018 roku zepsuła się oczyszczalnia ścieków w Suwałkach. Skażona została perełka Suwalszczyzny jaką bez wątpienia jest Czarna Hańcza. I choć ilość odłowionych martwych ryb nie robi takiego wrażenia (150 kg), to jednak należy zwrócić uwagę na skalę. Czarna Hańcza tuż poniżej Suwałk to bardzo mała rzeka, o średnim przepływie 1,5 m<sup>3</sup>/s czyli ponad 100 razy mniejszym niż Odra w środkowym biegu. W wyniku tamtej awarii z miejskiej oczyszczalni do rzeki trafiło około 2,5 mln litrów ścieków. O zdarzeniu informowały media ogólnopolskie. Na szczęście już&nbsp;rok później podjęto intensywne próby likwidacji szkód w postaci zwiększonych zarybień pstrągiem potokowym, który najliczniej ucierpiał podczas awarii. Obecnie Czarna Hańcza przed wpłynięciem do jeziora Wigry jest już na powrót rzeką w której żyją ryby, w tym pstrągi potokowe, o czym osobiście mogłem się przekonać.</p>



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" width="1140" height="855" src="https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2022/08/IMG_20220814_135133355-1140x855.jpg" alt="" class="wp-image-1152" srcset="https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2022/08/IMG_20220814_135133355-1140x855.jpg 1140w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2022/08/IMG_20220814_135133355-300x225.jpg 300w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2022/08/IMG_20220814_135133355-768x576.jpg 768w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2022/08/IMG_20220814_135133355-1536x1152.jpg 1536w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2022/08/IMG_20220814_135133355-2048x1536.jpg 2048w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2022/08/IMG_20220814_135133355-1568x1176.jpg 1568w" sizes="auto, (max-width: 1140px) 100vw, 1140px" /><figcaption class="wp-element-caption">Temperatura wody zaczyna być za wysoka, w wodzie brakuje tlenu.</figcaption></figure>



<h2 class="wp-block-heading">Stan wody nie pomaga</h2>



<p>Przeglądając różne artykuły i doniesienia prasowe z ostatnich 10-ciu lat można wyraźnie zauważyć rosnącą ilość zatruć rzek. W tym roku ucierpiały już: Odra i Kanał Gliwickie, Ner, Biała Tarnowska, Bzura, Uszwica,  Parsęta, Krzna, Muchawka, Biała. Prawie wszystkie incydenty miały miejsce od maja do sierpnia. W 2021 roku śnięte ryby widziano na: Biebrzy, Supraśli, Liśnicy, Noteci, Lutyni, Oleśnicy, Narwi, Kamiennej, Rakówki. W 2020 były to: Wisła, Nida, Barycz, Głomia, Krzna, Kostrzyn, Liwiec, Kocinka, Ładynia i Wierzyca.</p>



<p>Z 32 zdarzeń od 2020 roku do chwili obecnej 21 wydarzyło się w okresie letnim &#8211; w lipcu i sierpniu a 8 w maju i czerwcu. <strong>W 2022 mieliśmy już 13 incydentów (uwzględniając tylko wody płynące, na których masowo pojawiły się śnięte ryby), co powoduje że ten rok jest rekordowy.</strong> A mamy dopiero połowę sierpnia. </p>



<p>Czy zwrócili jednak Państwo uwagę kiedy w ostatnich latach najczęściej dochodzi do śnięcia ryb? Tak, oczywiście latem. Lipiec i sierpień to dwa miesiące masowego wymierania mieszkańców wód. Ale nie dlatego, że taki mają zwyczaj czy cykl życiowy. Po prostu w tych miesiącach od pewnego już czasu mamy katastrofalnie niskie stany wód w rzekach. I to praktycznie w całej Polsce. Najgorsza sytuacja jest na Podkarpaciu, w Bieszczadach i na Mazowszu. Nie lepiej jest na zachodzie i południowym &#8211; zachodzie Polski.</p>



<p>To co obserwujemy w naszym kraju nie jest jeszcze tak zatrważające jak to co dzieje się na zachodzie i południu Europy. W lipcu wiele rzek we Włoszech było na granicy całkowitego wyschnięcia. Loara we Francji oraz Ren w Niemczech osiągnęły rekordowo niskie poziomy.</p>



<blockquote class="twitter-tweet"><p lang="pl" dir="ltr">Loarą i Ren. Przerażające co się dzieje z rzekami w Europie.<a href="https://twitter.com/hashtag/rzeki?src=hash&amp;ref_src=twsrc%5Etfw">#rzeki</a> <a href="https://twitter.com/hashtag/KatastrofaEkologiczna?src=hash&amp;ref_src=twsrc%5Etfw">#KatastrofaEkologiczna</a> <a href="https://t.co/rM1LZxWEOC">https://t.co/rM1LZxWEOC</a></p>— Łukasz Drążewski (@DrazewskiL) <a href="https://twitter.com/DrazewskiL/status/1558453641786318850?ref_src=twsrc%5Etfw">August 13, 2022</a></blockquote> <script async="" src="https://platform.twitter.com/widgets.js" charset="utf-8"></script>



<p>W Polsce tragicznie wygląda rzeka San. Chyba nigdy nie obserwowaliśmy tak niskiego stanu wody w tej rzece.</p>



<blockquote class="twitter-tweet"><p lang="pl" dir="ltr">Rzeka San, miejscowość Rajskie, Bieszczady, 16 lipca 2022. A raczej to, co z tej rzeki zostało&#8230; <br>Fot. Łukasz Górnicki <a href="https://t.co/46pHenB0LY">pic.twitter.com/46pHenB0LY</a></p>— Martyna Sokołowska (@MartynaSokoows2) <a href="https://twitter.com/MartynaSokoows2/status/1548720519356227585?ref_src=twsrc%5Etfw">July 17, 2022</a></blockquote> <script async="" src="https://platform.twitter.com/widgets.js" charset="utf-8"></script>



<p>Nic więc dziwnego, że przy takich stanach wód w rzekach są one narażone na szybciej rosnącą temperaturę. Większa temperatura to jak wiadomo mniej tlenu rozpuszczonego w wodzie. Dodajmy do tego jeszcze awarię oczyszczalni lub też nielegalnie spuszczona woda z kilku szamb, albo wrzucenie do wody niebezpiecznych substancji (choćby w niewielkich ilościach) a rezultat będzie oczywisty. Próg odporności organizmów wodnych zostanie przekroczony. Niektóre gatunki, bardziej odporne, przetrwają jeszcze kilka godzin czy dni, inne, jak np. ryby łososiowate, padną natychmiast.</p>



<p>Nie chciałbym, aby ostatni akapit tego tekstu nie jako sugerował, że tegoroczna tragedia na Odrze została spowodowana wylanym szambem, to z pewnością nie ta skala, ale myślę że warto abyśmy zdawali sobie sprawę z trudnych warunków jakie cały okres letni panowały w Odrze, oraz panują w innych rzekach o dużo niższym przepływie niż zazwyczaj. Oznaczać to może, że katastrofę tą jak i inne, które miały miejsce w ostatnich latach, nie musiały wcale wywołać jakieś olbrzymie ilości niebezpiecznych substancji wpuszczonych do wody. Kto wie czy nie było kilka mniejszych źródeł zanieczyszczeń na dłuższym odcinku rzeki oraz kilka trujących substancji. Ostatnie badania pobranych próbek wody nie wykazują praktycznie żadnych wyjątkowo toksycznych związków. Być może więc te same ilości ścieków, gdyby dostałyby się do rzeki na wiosnę, po roztopach, byłyby dla ryb &#8222;do przyjęcia&#8221; i nikt w konsekwencji nie zwróciłby nawet na rzekę uwagi.</p>



<p>Czy obecnie mamy więc do czynienia z sytuacją bez wyjścia i polskie rzeki, jak i wiele innych rzek w Europie, są skazane na zagładę? Nie jestem w stanie odpowiedzieć na to pytanie, ale wydaje się, że musimy nastawić się na najgorsze. Patrząc na zmiany klimatyczne i rosnącą z roku na rok temperaturę trudno być&nbsp;optymistą i liczyć, że nagle poziom wody w rzekach wróci do norm z przed kilkudziesięciu lat. Powinniśmy raczej dużo większą wagę przykładać do tego co nam pozostało. W obecnej sytuacji kontrola tego co odprowadza się do wód otwartych powinna być bezwględnie dokładniejsza. Monitoring stanu czystości wód, szczególnie na dużych polskich rzekach, jak Wisła, Odra czy Warta powinien znajdować się w każdej miejscowości przez którą te rzeki przepływają. No i co według mnie jest najważniejsze &#8211; należy bezwzględnie zacząć przywracać rzeki do ich naturalnych koryt, dolin i rozlewisk. Nawet nie zdajemy sobie sprawy jak wielkie są możliwości rzek w samooczyszczaniu. Organizmy żyjące w rzekach, które zostały silnie przekształcone przez człowieka, wyregulowane, pozbawione swoich rozlewisk, meandrów czy dzikich brzegów, są wielokrotnie bardziej narażone na niebezpieczeństwo związane z zanieczyszczaniem wód.</p>



<p>Zdjęcia na górze: <a href="https://unsplash.com/@tienvn3012?utm_source=unsplash&amp;utm_medium=referral&amp;utm_content=creditCopyText">Tien Vu Ngoc</a> on <a href="https://unsplash.com/s/photos/dead-fish?utm_source=unsplash&amp;utm_medium=referral&amp;utm_content=creditCopyText">Unsplash</a></p>


Kraina Pstrąga

Czy polskie rzeki skazane są na zagładę?