Pstrągi są obecne na wszystkich kontynentach półkuli północnej. Są jedną z najważniejszych grup taksonomicznych, cenną ze względów kulinarnych i wędkarskich, mającą ogromne znaczenie ekologiczne i kulturowe. Te zimnolubne ryby o dużych wymaganiach środowiskowych coraz częściej w wielu miejscach bywają klasyfikowane jako narażone lub zagrożone wyginięciem. Zanik naturalnych siedlisk wynika głównie z rosnącej presji ze strony człowieka. W ostatnich latach pojawiło się dodatkowe zagrożenie w postaci szybkich zmian klimatycznych i wynikających z nich rosnących średnich temperatur oraz także zmian w strukturze opadów.



<hr class="wp-block-separator has-alpha-channel-opacity"/>



W 2019 roku opublikowana została książka pt. &#8222;Trout and Char of the World&#8221; będąca wspólną pracą wielu autorów &#8211; naukowców i badaczy zajmujących się biologią&nbsp;i ekologią ryb. Jest ona kompleksowym źródłem wiedzy na temat pstrąga i golca. Omawia dokładnie przegląd taksonomii, cykl życiowy oraz obecny status i zagrożenia. W niniejszym artykule przedstawię najważniejsze fragmenty oraz wnioski płynące z ostatniego rozdziału tej książki &#8211; &#8222;Global Status of Trout and Char: Conservation Challenges in the Twenty-First Century&#8222;. W tym rozdziale autorzy pokazują&nbsp;jak wielka jest skala niekorzystnych zmian środowiskowych, które w konsekwencji, jeśli nie będziemy im przeciwdziałać, może doprowadzić do wymierania ryb łososiowatych.



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" width="798" height="1140" src="https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/09/Zrzut-ekranu-2024-09-28-o-22.35.25-798x1140.png" alt="" class="wp-image-3136" srcset="https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/09/Zrzut-ekranu-2024-09-28-o-22.35.25-798x1140.png 798w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/09/Zrzut-ekranu-2024-09-28-o-22.35.25-210x300.png 210w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/09/Zrzut-ekranu-2024-09-28-o-22.35.25-768x1097.png 768w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/09/Zrzut-ekranu-2024-09-28-o-22.35.25.png 812w" sizes="auto, (max-width: 798px) 100vw, 798px" /></figure>



<hr class="wp-block-separator has-alpha-channel-opacity"/>



Autorzy wspomnianego rozdziału rozpoczynają swój od zauważenia jak bardzo zagrożone są ekosystemy słodkowodne na świecie, a także podkreślają, że ryby słodkowodne są jedną z najbardziej zagrożonych grup kręgowców. Z 7300 gatunków ryb ocenionych przez IUCN w 2013 roku, niemal co trzeci gatunek był zagrożony wyginięciem. Na ich przetrwanie lub wyginięcie wpływa wiele czynników związanych z działalnością człowieka, takich jak utrata siedlisk, zanieczyszczenie, zarybianie gatunkami obcymi, nadmierna eksploatacja populacji, czy zmiany klimatyczne.



Według autorów ochrona rodzimych pstrągów i lipieni oraz ich słodkowodnych siedlisk stanowi ogromne wyzwanie w obliczu przyspieszających zmian antropogenicznych w XXI wieku i wymaga przede wszystkim lepszego poznania ich obecnej sytuacji oraz zagrożeń, z jakimi się mierzą. 



<blockquote class="wp-block-quote is-layout-flow wp-block-quote-is-layout-flow">
Wiele gatunków pstrągów i lipieni staje w obliczu rosnącego ryzyka spadku liczebności i wyginięcia z powodu licznych działań człowieka oraz zmian klimatycznych. Niektóre gatunki pstrągów i lipieni będą odporne na przyszłe zmiany, podczas gdy inne nie.
</blockquote>



<h3 class="wp-block-heading">Obecny status łososiowatych na świecie</h3>



W książce zostały zamieszczone szczegółowe mapy pokazujące obecny stan rozmieszczenia słodkowodnych gatunków pstrągów i lipieni. Autorzy korzystając z bazy danych FishBase (<a href="http://www.fishbase.org">www.fishbase.org</a>), opracowali globalny katalog ryb. Wg danych na rok 2018 opisano 124 gatunki słodkowodnych pstrągów i lipieni z podrodziny Salmoninae, z czego cztery są uważane za całkowicie wymarłe. Salmo pallaryi był ograniczony do jeziora (Aguelmam) Sidi Ali w górach Atlasu w północnym Maroku i zaniknął pod koniec lat 30. XX wieku, prawdopodobnie z powodu wprowadzenia karpia pospolitego (Cyprinus carpio). Pstrąg żyjący na dużych głębokościach w Jeziorze Neuchâtel w Szwajcarii, Salvelinus neocomensis, znany niegdyś jako jaunet, ostatni raz zaobserwowany został w 1904 roku. Inna głębinowa ryba, Salvelinus profundus (z niem. Tiefseesaibling) występowała wyłącznie w Jeziorze Bodeńskim (Austria, Szwajcaria, Niemcy) i była gatunkiem komercyjnym jeszcze w latach 60. XX wieku, lecz uznano, że wymarł w latach 70. z powodu eutrofizacji. Pstrąg srebrzysty (S. agassizii) był rodzimy dla kilku jezior w północno-wschodnich Stanach Zjednoczonych (New Hampshire) &#8211; został uznany jako wymarły w 1986 roku.



Według Czerwonej Księgi Gatunków Zagrożonych IUCN ( <a href="http://www.iucnredlist.org">www.iucnredlist.org</a>) 67 gatunków pstrągów słodkowodnych i lipieni jest zagrożonych globalnym wyginięciem, z czego 36 gatunków jest sklasyfikowanych jako narażone, zagrożone lub krytycznie zagrożone. Dodatkowo dla 14 gatunków nie udało się pozyskać wystarczających danych, aby ocenić ryzyko wyginięcia. Dodajmy jeszcze do tego 2 gatunki, które są określane jako bliskie zagrożenia. Większość z 36 zagrożonych gatunków jest obecnie klasyfikowana jako narażone na wyginięcie ze względu na postępujący spadek populacyjny, 19% jest wymienionych jako gatunki bardzo wysokiego ryzyka a 28% jest sklasyfikowanych jako gatunki krytycznie zagrożone. Większość zagrożonych gatunków jest poddana silnej presji głównie z powodu posiadania małych, ograniczonych populacji (42%), ograniczonych zasięgów geograficznych (36%) lub zmniejszenia liczebności populacji (22%). Proporcja pstrągów i lipieni zagrożonych wyginięciem jest najwyższa w Europie (64%), następnie w Azji (22%), Ameryce Północnej (11%) oraz Afryce (3%).



<h3 class="wp-block-heading">Główne zagrożenia dla pstrągów</h3>



Za autorami omawianej książki przedstawiam listę głównych czynników mających wpływ na spadek populacji pstrągów i lipieni. Na pierwszym miejscu wskazano zarybienia gatunkami inwazyjnymi, obcymi dla danego środowiska czy nawet kontynentu. Pozostałe główne czynniki to nadmierne odłowy, zanieczyszczenie oraz zabudowa hydrotechniczna rzek. W dalszej kolejności wymienione zostały: wylesianie, rolnictwo, hodowla zwierząt, pobór wody, budowa dróg i przemysły wydobywcze (tj. górnictwo). Najnowszą, niezbadaną jeszcze kategorią zagrożeń, są zmiany klimatyczne.



<h4 class="wp-block-heading">Zarybienia, introdukcje</h4>



Dla wielu czytelników wniosek przedstawiony przez autorów książki może wydać się zaskakujący, ale uważają oni, że to właśnie zarybienia obcymi gatunkami ryb spowodowało gwałtowny spadek liczebności rodzimych pstrągów i lipieni. Czynnik ten wpłynął negatywnie na aż 69% procent pstrągów i lipieni, które uważa się obecnie za zagrożone. Gatunki takie jak pstrąg tęczowy, źródlany czy potokowy były wprowadzane na całym świecie w celach spożywczych oraz wędkarskich, co przyniosło nieodwracalne skutki ekologiczne. Inwazyjne gatunki zmniejszają bowiem liczebność rodzimych ryb, prowadzą do hybrydyzacji, konkurencji, drapieżnictwa oraz przenoszenia chorób. Na przykład wprowadzanie pstrąga źródlanego oraz tęczowego, pochodzących ze wschodniej części Ameryce Północnej, do wód w części zachodniej doprowadziło do zmieszania się populacji gatunków rodzimych oraz zaburzyło naturalną różnorodność genetyczną. Podobnie dzieje się w Europie, gdzie hodowlane pstrągi potokowe wypuszczane są w miejsca występowania rodzimych ryb a mieszanie się genów powoduje osłabianie się cech ryb żyjących w danej wodzie od wielu lat. Wypuszczanie ryb hodowlanych niesie ze sobą ryzyko ekologiczne, zdrowotne i genetyczne, na przykład poprzez wprowadzanie nowych patogenów czy osłabienie genotypu dzikich populacji. Warto tu także zwrócić uwagę na ogromny problem związany z hodowlami łososi, z których ucieczki ryb nie są niczym niezwykłym. Ryby hodowlane w naturalnych warunkach przyczyniają się do rozprzestrzeniania chorób, takich jak wszy łososiowe, które zagrażają dzikim łososiom.



<h4 class="wp-block-heading">Przełowienie</h4>



Przełowienie to drugi główny czynnik zagrażający populacjom pstrąga. Problem ten dotyczy 47% pstrągów i lipieni wymienionych w Czerwonej Księdze Gatunków Zagrożonych i jest powszechny na całym świecie. Nie dotyczy on oczywiście tylko pstrągów i ryb z rodziny łososiowatych, lecz ogromnej ilości gatunków ryb słodkowodnych oraz morskich. Spośród wszystkich gatunków pstrągów i ryb łososiowatych uznanych przez IUCN za zagrożone, przełowienie zostało wskazane jako drugie główne zagrożenie wyginięciem. Ryby łososiowate są poławiane głównie jako źródło pożywienia, ale także w celach rekreacyjnych. W dawniejszych czasach ryby były łowione w celach konsumpcyjnych i od wieków ceniono ich wybitne walory smakowe. Z czasem niektóre łowiska stały się komercyjne lub były intensywnie eksploatowane. Warto tu wskazać przykład łososia atlantyckiego w Europie jako ryby, która w niektórych krajach niemalże przestała być widywana, głównie ze względu na przełowienie. Obecnie jako przykład pstrąga skrajnie zagrożonego wyginięciem z powodu przełowienia można podać <a href="https://krainapstraga.pl/post/pstragi-z-najstarszego-jeziora-europy">pstrąga ochrydzkiego (Salmo letnica) z jeziora Ochrydzkiego w Macedonii Północnej</a> albo pstrąga jeziorowego (Salvelinus namaycush) z Wielkich Jezior w Ameryce Północnej.



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" width="1140" height="760" src="https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/09/cy-lindberg-r6jwJ2IKy_E-unsplash-1140x760.jpg" alt="łowienie ryb na muchę" class="wp-image-3163" srcset="https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/09/cy-lindberg-r6jwJ2IKy_E-unsplash-1140x760.jpg 1140w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/09/cy-lindberg-r6jwJ2IKy_E-unsplash-300x200.jpg 300w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/09/cy-lindberg-r6jwJ2IKy_E-unsplash-768x512.jpg 768w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/09/cy-lindberg-r6jwJ2IKy_E-unsplash-1536x1024.jpg 1536w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/09/cy-lindberg-r6jwJ2IKy_E-unsplash-1568x1045.jpg 1568w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/09/cy-lindberg-r6jwJ2IKy_E-unsplash.jpg 1920w" sizes="auto, (max-width: 1140px) 100vw, 1140px" /><figcaption class="wp-element-caption">Zdjęcie: <a href="https://unsplash.com/@cy_stillman?utm_content=creditCopyText&amp;utm_medium=referral&amp;utm_source=unsplash">Cy Lindberg</a> on <a href="https://unsplash.com/photos/a-man-standing-in-a-river-r6jwJ2IKy_E?utm_content=creditCopyText&amp;utm_medium=referral&amp;utm_source=unsplash">Unsplash</a></figcaption></figure>



Wędkarstwo rekreacyjne również może prowadzić do spadku populacji pstrągów nawet pomimo stosowania coraz popularniejszej zasady &#8222;złów i wypuść&#8221; (Catch and Release), która jednak nie jest obojętna dla ryb i może na tyle osłabić rybę, że będzie mieć negatywny wpływ na ich właściwe funkcjonowanie w środowisku wodnym.



<h4 class="wp-block-heading">Zmiany klimatyczne</h4>



Autorzy podkreślają także, że jest coraz więcej dowodów wskazujących na to, że zmiany klimatu zaczynają wpływać na wiele populacji słodkowodnych pstrągów, głównie poprzez wzrost temperatury wody. Dotyczy to przede wszystkim tych gatunków, których występowanie ma ograniczony zasięgu geograficzny a przez to ich różnorodność genetyczna jest bardzo wrażliwa na zmieniające się warunki. Ocieplenie klimatu ma również wpływ na rodzime pstrągi poprzez zwiększone interakcje z gatunkami inwazyjnymi. Udowodniono na przykład, że ocieplenie klimatu zwiększa hybrydyzację rodzimych i obcych pstrągów w zachodniej Ameryce Północnej poprzez wywołany wzrost temperatury i mniejszą ilość wody w strumieniach podczas wiosny. Chociaż niektóre gatunki mogą radzić sobie z tymi zmianami, dostosowując się do nowych warunków to jednak wiele populacji jest już narażonych na wyginięcie wywołane zmieniającym się klimatem ze względu na fizjologiczne wymagania dotyczące niskich temperatur. Chociaż zmiana klimatu będzie stanowić poważne wyzwanie dla zimnolubnych ryb łososiowatych to nie należy się spodziewać jednolicie negatywnej reakcji wszystkich gatunków ryb ze względu na ich wciąż szerokie rozmieszczenie geograficzne i dużą zdolność adaptacji do nowych warunków środowiskowych.



<hr class="wp-block-separator has-alpha-channel-opacity"/>



Omawiany przez mnie rozdział pochodzący z książki &#8222;Trout and Char of the World &#8221; pt. &#8222;Global Status of Trout and Char: Conservation Challenges in the Twenty-First Century&#8222;, oczywiście w języku angielskim, można znaleźć po tym linkiem: <a href="https://www.researchgate.net/publication/336145755_Global_Status_of_Trout_and_Char_Conservation_Challenges_in_the_Twenty-First_Century">Global Status of Trout and Char: Conservation Challenges in the Twenty-First Century</a>.



Zdjęcie na górze: <a href="https://unsplash.com/@jonmsailer?utm_content=creditCopyText&amp;utm_medium=referral&amp;utm_source=unsplash">Jon Sailer</a> on <a href="https://unsplash.com/photos/a-fish-is-swimming-in-a-body-of-water-7WVsxGS2klg?utm_content=creditCopyText&amp;utm_medium=referral&amp;utm_source=unsplash">Unsplash</a>

Kraina Pstrąga

Przyszłość pstrąga na świecie – wyzwania i zagrożenia