Pstrągi są dziś stałym elementem części tatrzańskich stawów, choć w wielu z nich nigdy naturalnie nie występowały. Ich introdukcja zmieniła funkcjonowanie tych jezior, ale prowadzone obecnie odłowy pokazują, że część tych zmian można jeszcze odwrócić.



<hr class="wp-block-separator has-alpha-channel-opacity"/>



W latach 2021–2023 w Przednim Stawie Polskim odłowiono znaczną część pstrągów. Po trzech sezonach przejrzystość wody wzrosła z około 7 do 16,5 metra. Wynik ten pokazuje, jak duży wpływ na jakość wody ma obecność ryb, szczególnie w tak niewielkich akwenach. Większość wysokogórskich stawów po polskiej stronie Tatr przez tysiące lat pozostawała bezrybna. Dlaczego więc obecność&nbsp;pstrągów tak pogorszyła przejrzystość wody w tatrzańskich jeziorach ?



<h3 class="wp-block-heading">Stawy bez ryb</h3>



Wysokogórskie stawy tatrzańskie wypełniają misy wyżłobione przez lodowce, które wycofały się z Tatr pod koniec ostatniego zlodowacenia. Po polskiej stronie jest ponad 100 naturalnych zbiorników różnej wielkości, z czego 28 ma powierzchnię większą niż hektar a 76 jezior znajduje się na obszarze parku; te liczby odnoszą się do różnych sposobów klasyfikowania małych i okresowych zbiorników. Najwięcej leży w Tatrach Wysokich: w Dolinie Rybiego Potoku są Morskie Oko i Czarny Staw pod Rysami, w Dolinie Pięciu Stawów Polskich — Wielki, Przedni, Mały, Czarny i Zadni Staw, a przy Hali Gąsienicowej — grupa Stawów Gąsienicowych. W Tatrach Zachodnich leży m.in. Smreczyński Staw. Morskie Oko jest największym stawem w Tatrach, a Wielki Staw Polski — najgłębszym; jego maksymalna głębokość wynosi 79,3 m.



Większość tych jezior leży powyżej barier, których ryby nie były w stanie pokonać: wodospadów, stromych progów i odcinków potoków zanikających w podziemiu. Stąd pierwotny brak ryb w tych wodach. Żyły tam natomiast charakterystyczne zespoły planktonu, skorupiaków i organizmów dennych, przystosowane do zimna, długiego zalegania lodu i bardzo małej ilości składników pokarmowych.



Po polskiej stronie Tatr naturalną populację ryb ma tylko Morskie Oko. Z jeziora wypływa Rybi Potok, uchodzący następnie do Białki, a dalej – poprzez Dunajec – do Wisły. To naturalne połączenie z siecią rzeczną umożliwiło rybom dotarcie do jeziora i sprawiło, że pstrąg potokowy występuje w nim naturalnie. TPN podaje, powołując się m.in. na monografię Przyroda Tatrzańskiego Parku Narodowego (TPN i PAN, 1996), że w przeszłości do Morskiego Oka docierała także troć wędrowna. Dziś powrót troci na dawne tatrzańskie tarliska jest niemożliwy z powodu zapór na Wiśle i Dunajcu. Oprócz naturalnie żyjących pstrągów potokowych Morskie Oko było w przeszłości dodatkowo zarybiane pstrągiem jeziorowym (Salmo trutta m. lacustris) oraz północnoamerykańskim pstrągiem źródlanym.



Sytuacja pozostałych stawów była inna. W XIX wieku bezrybne jezioro traktowano często jako niewykorzystany zasób. Według Joanny Galas pierwsze zarybienia tatrzańskich stawów zainicjował w 1881 roku prof. Maksymilian Nowicki, chcąc rozwijać krajowe rybactwo także w bezrybnych, uznawanych wówczas za „marnujące się” jeziorach. W szerszym tle była również chęć stworzenia atrakcyjnych łowisk. Pstrąg źródlany wydawał się rybą silną, dobrze przystosowaną do chłodnych wód i dającą korzyść wędkarzom.



Nie wszystkie próby zakończyły się sukcesem, bo w wielu stawach rybom brakowało pokarmu, a niska temperatura i długi okres pokrywy lodowej utrudniały przeżycie. Tam, gdzie pstrągi się utrzymały, powstały populacje, których obecność nie wynika z naturalnego zasiedlenia po ustąpieniu lodowca. <a href="https://www.iop.krakow.pl/files/66/spis_pelne_teksty_6_2010.pdf">Artykuł Joanny Galas o historii i skutkach takich zarybień</a> pokazuje, że oczekiwane korzyści gospodarcze nie zostały osiągnięte.



Skutki zarybień zauważono zresztą stosunkowo wcześnie. Już na początku lat 60. XX wieku zauważono w Zielonym Stawie Gąsienicowym wyraźną zmianę struktury planktonu po introdukcji pstrągów: duże organizmy zooplanktonowe zostały zastąpione przez mniejsze formy. Był to jeden z pierwszych sygnałów, że wpuszczenie ryb do naturalnie bezrybnego jeziora może przebudować cały układ zależności w jego ekosystemie.



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" width="1140" height="641" src="https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2026/08/lukasz-lukaszewski-HbHF8l1y744-unsplash-1140x641.jpg" alt="" class="wp-image-4777" srcset="https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2026/08/lukasz-lukaszewski-HbHF8l1y744-unsplash-1140x641.jpg 1140w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2026/08/lukasz-lukaszewski-HbHF8l1y744-unsplash-300x169.jpg 300w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2026/08/lukasz-lukaszewski-HbHF8l1y744-unsplash-768x432.jpg 768w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2026/08/lukasz-lukaszewski-HbHF8l1y744-unsplash.jpg 1200w" sizes="auto, (max-width: 1140px) 100vw, 1140px" /><figcaption class="wp-element-caption">Zielony Staw Gąsienicowy</figcaption></figure>



<h3 class="wp-block-heading">Potokowy, źródlany i tęczowy</h3>



W tym temacie warto rozdzielić gatunki, bo ich historia i status są różne. Pstrąg potokowy (Salmo trutta) jest rodzimą rybą tatrzańskich cieków i Morskiego Oka. Pstrąg źródlany (Salvelinus fontinalis) pochodzi z Ameryki Północnej. To właśnie jego wpuszczano do pierwotnie bezrybnych jezior i to on utworzył trwałe populacje w kilku tatrzańskich stawach.



TPN wymienia pstrąga źródlanego w Zielonym, Litworowym i Czarnym Stawie Gąsienicowym oraz w części jezior Doliny Pięciu Stawów Polskich. Najnowsze badanie tej doliny doprecyzowuje obecny obraz: samoutrzymujące się populacje pstrąga źródlanego są w Przednim, Czarnym, Wielkim i Małym Stawie Polskim, a pstrąg potokowy pozostaje tam obecnie ograniczony do Przedniego Stawu Polskiego.



Pstrąg źródlany może krzyżować się z pstrągiem potokowym. Powstaje wtedy tak zwany pstrąg tygrysi, jednak takie mieszańce są niepłodne. Nie ma więc ryzyka trwałego mieszania puli genowej pstrąga potokowego przez kolejne pokolenia hybryd. Sam rozród pstrąga źródlanego i jego konkurencja z pstrągiem potokowym pozostają jednak problemem.



Na terenie parku odnotowuje się również <a href="https://krainapstraga.pl/tag/pstrag-teczowy">pstrąga tęczowego</a> (Oncorhynchus mykiss), nie jest on jednak częścią opisanej tutaj historii zarybiania wysokogórskich stawów. Według TPN pojawia się w Foluszowym Potoku jako uciekinier z hodowli i nie tworzy tam trwałej populacji.



Warto przy tym pamiętać, że zarybienia nie były jedyną formą presji człowieka na tatrzańskie stawy. Jeszcze przed utworzeniem Tatrzańskiego Parku Narodowego w Dolinie Pięciu Stawów prowadzono wypas owiec, który zwiększał dopływ składników pokarmowych do jezior. Po utworzeniu parku w 1955 roku i zaprzestaniu wypasu jakość wody zaczęła się poprawiać, a jej przejrzystość wzrastała. W Przednim Stawie Polskim ten korzystny trend był jednak słabszy, co badacze wiążą m.in. ze wzrostem presji turystycznej po powstaniu dużego schroniska nad jego brzegiem.



W Dolinie Pięciu Stawów większe znaczenie miały zarybienia prowadzone już w XX wieku. Przedni Staw Polski zarybiano pstrągiem potokowym i źródlanym m.in. w 1949 roku oraz w latach 60. i 70. XX wieku. Po tych introdukcjach zaczęto obserwować trwałe zmiany w strukturze planktonu.



<h3 class="wp-block-heading">Co zmienia obecność pstrąga</h3>



Najbardziej czytelne zmiany zachodzą w planktonie. W bezrybnym jeziorze duże rozwielitki mogą być liczne i intensywnie odfiltrowywać z wody glony. Pstrągi selektywnie zjadają właśnie takie większe organizmy. W Przednim Stawie Polskim duże rozwielitki zanikły około dziesięciu lat po intensywnych zarybieniach, a w osadach jeziornych pojawiły się ślady zmian także w składzie okrzemek.



W pracy <a href="https://doi.org/10.1007/s10933-015-9870-2">The effect of fish stocking on mountain lake plankton communities identified using palaeobiological analyses of bottom sediment cores</a> Elwira Sienkiewicz i Michał Gąsiorowski, na podstawie osadów z dna jezior, powiązali te zmiany ze wzrostem żyzności Przedniego Stawu Polskiego. Nie wynikało to tylko ze zmniejszenia liczby dużych organizmów zooplanktonowych, które odżywiają się glonami. Ryby mogą wpływać na przejrzystość wody co najmniej na dwa sposoby: zjadając duże organizmy zooplanktonowe filtrujące wodę oraz zwiększając dostępność składników pokarmowych dla fitoplanktonu. Znaczenie obu mechanizmów może być różne w poszczególnych jeziorach i okresach.



Skutki introdukcji mogą dotyczyć także bardzo rzadkich organizmów. Pstrąg źródlany jest uznawany za prawdopodobną przyczynę zaniku skrzelopływki bagiennej (Branchinecta paludosa) w Morskim Oku. Ten relikt plejstoceński przetrwał w Polsce tylko w Dwoistym Stawie Gąsienicowym.



<h3 class="wp-block-heading">Odłów w Dolinie Pięciu Stawów</h3>



Autorzy pracy <a href="https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41908320/">Effects of fish stocking and removal on plankton communities and trophic status in deep alpine-type lakes of the Five Lakes Valley (Tatra Mountains)</a>, opublikowanej w 2026 roku w Journal of Plankton Research, porównali trzy sąsiadujące jeziora Doliny Pięciu Stawów: Przedni, Czarny i Wielki Staw Polski. W dwóch pierwszych, gdzie zagęszczenie ryb było wysokie, wcześniejsze zarybienia wiązały się z zanikiem dużych form zooplanktonu i spadkiem przejrzystości wody. Wielki Staw Polski zachował natomiast dużą przejrzystość oraz większe skorupiaki planktonowe, prawdopodobnie dzięki mniejszej liczbie ryb i swojej dużej głębokości.



W Przednim Stawie Polskim, zgodnie z decyzją TPN, prowadzono w latach 2021–2023 odłów sieciami i z brzegu. Badacze oszacowali, że liczba ryb większych niż 50 mm spadła w tym czasie z około 7,2 tysiąca do około 1,7 tysiąca. Równocześnie widzialność krążka Secchiego — prostego dysku opuszczanego do wody w celu pomiaru jej przejrzystości — wzrosła z 7 do 16,5 metra. W Czarnym Stawie Polskim, gdzie odłowu nie prowadzono, przejrzystość dalej malała – z 6,3 do 4,4 metra.



Efekt redukcji nie oznacza jednak pełnej odbudowy ekosystemu. Duże rozwielitki nie wróciły jeszcze do Przedniego Stawu Polskiego, a pozostałe ryby mogą się rozmnażać i ponownie zwiększać liczebność. Autorzy badania wskazują, że do trwałego odtworzenia warunków typowych dla bezrybnego stawu potrzebny byłby dłuższy i bardziej intensywny odłów.



<h3 class="wp-block-heading">Co dalej z pstrągami w Tatrach?</h3>



Nie ma obecnie planu usunięcia pstrągów ze wszystkich tatrzańskich stawów po polskiej stronie granicy, a naturalna populacja pstrąga potokowego w Morskim Oku nie jest przedmiotem takich działań. Inaczej wygląda jednak sytuacja Przedniego Stawu Polskiego. Dotychczasowy odłów miał ograniczyć liczebność introdukowanych ryb, ale naukowcy chcieliby pójść dalej i doprowadzić do ich całkowitego usunięcia. Pozwoliłoby to sprawdzić, czy po pełnym odrybieniu jeziora powrócą największe gatunki zooplanktonu i czy cały ekosystem będzie w stanie odzyskać stan zbliżony do tego sprzed introdukcji pstrągów. Badacze podkreślają, że całkowite odrybienie jest możliwe, choć w tak dużym i głębokim jeziorze wymagałoby wielu lat intensywnych odłowów.



Historia z Tatr pokazuje, że nie zawsze brak ryb w wodzie da się „naprawić” zarybieniem. Pstrągi wpuszczone do tatrzańskich stawów są jednym z wyraźnych polskich przykładów złego podejścia do zarybień i negatywnych skutków takich działań. W wodach, w których ryby nigdy wcześniej nie występowały, ich introdukcja może doprowadzić do zaniku części organizmów, zmienić obieg składników pokarmowych i pogorszyć przejrzystość wody. Dawne decyzje podejmowano bez wiedzy o takich zależnościach. Chociaż dzisiaj nasza wiedza w tej kwestii jest znacznie większa, pozostaje pytanie: czy zarybienia prowadzimy już w inny, bardziej odpowiedzialny sposób? Odpowiedź na to pytanie nie jest niestety tak oczywista, jak mogłoby się wydawać. Według mnie lekcja z Tatr w dalszym ciągu wymaga odrobienia.



<h3 class="wp-block-heading">Źródła</h3>



<ul class="wp-block-list">
<li>Mirosław Ślusarczyk, Tomasz Brzeziński, Piotr Dawidowicz i in., <a href="https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41908320/">Effects of fish stocking and removal on plankton communities and trophic status in deep alpine-type lakes of the Five Lakes Valley (Tatra Mountains)</a>, Journal of Plankton Research, 2026, DOI: 10.1093/plankt/fbag016.</li>



<li>Elwira Sienkiewicz, Michał Gąsiorowski, <a href="https://doi.org/10.1007/s10933-015-9870-2">The effect of fish stocking on mountain lake plankton communities identified using palaeobiological analyses of bottom sediment cores</a>, Journal of Paleolimnology, 2016.</li>



<li>Joanna Galas, <a href="https://www.iop.krakow.pl/files/66/spis_pelne_teksty_6_2010.pdf">Ryby „chwasty” w naturalnie bezrybnych wysokogórskich jeziorach parków narodowych</a>, Chrońmy Przyrodę Ojczystą, 2010.</li>



<li>Joanna Galas, Grzegorz Tończyk, <a href="https://doi.org/10.1007/978-3-030-12139-6_19">Nature of Polish Tatra Lakes</a>, w: Polish River Basins and Lakes – Part II, 2020.</li>
</ul>



Zdjęcie na górze: <a href="https://unsplash.com/@maksym_harbar?utm_source=unsplash&amp;utm_medium=referral&amp;utm_content=creditCopyText">Maksym Harbar</a> on <a href="https://unsplash.com/photos/a-view-of-a-lake-surrounded-by-mountains-wnLVIjcgPYs?utm_source=unsplash&amp;utm_medium=referral&amp;utm_content=creditCopyText">Unsplash</a>

Kraina Pstrąga

Pstrągi w Tatrach. Jak zarybienia zmieniły górskie jeziora.

Komentarze