
<p><em>W artykule &#8222;<a href="https://www.infish.com.pl/wydawnictwo/KR/KR_numer/KR2018/Praca_2018_05_02.pdf">Zbiornik zaporowy jako bariera behawioralna i migracyjna dla ryb wędrownych</a>&#8222;, opublikowanym w czasopiśmie <strong>Komunikaty Rybackie nr 5/2018</strong>, Tomasz Mikołajczyk i Przemysław Nawrocki analizują negatywne skutki działania zbiorników zaporowych na populacje ryb wędrownych, ze szczególnym uwzględnieniem anadromicznych ryb łososiowatych.</em></p>



<hr class="wp-block-separator has-alpha-channel-opacity"/>



<h3 class="wp-block-heading">Wpływ zbiorników zaporowych na zachowanie ryb wędrownych</h3>



<p>Powszechnie wiadomo, że zapory budowane na rzekach często uniemożliwiają wędrówkę&nbsp;rybom łososiowatym (i nie tylko) przez co mogą decydować o wyginięciu populacji ryb w danych rzekach poprzez odcięcie ryb od tarlisk. Autorzy wspomnianego we wstępie artykułu chcą jednak przede wszystkim zwrócić uwagę na fakt, że także zbiorniki zaporowe, powstałe powyżej wybudowanych tam, stanowią poważne zagrożenie dla ryb wędrownych. Obecnie coraz więcej barier rzecznych posiada już sprawne przepławki, które pozwalają na migracje tarłowe ryb. Okazuje się jednak, że zapory nie stanowią problemu tylko dla ryb płynących w górę rzeki, ale także dla tych zmierzających w dół, do swoich stałych siedlisk. </p>



<p>Badania prowadzone na rzekach brytyjskich, skandynawskich czy w Ameryce Północnej nad zachowaniem i przeżywalnością smoltów ryb łososiowatych (troci, łososi) pokazały przede wszystkim, że obecność zbiorników bardzo opóźnia migrację ryb w dół rzeki. <a href="https://backend.orbit.dtu.dk/ws/portalfiles/portal/170356968/Postprint.pdf">Badania prowadzone w duńskich rzekach</a> pokazały, że prędkość spływania smoltów troci w normalnych warunkach, bez istniejących przeszkód w postaci zbiorników zaporowych, to ponad 36 km na dzień. Jeśli jednak w rzece znajdują się odcinki ze stojącą wodą, np. zbiorniki zaporowe, to prędkość przemieszczania się ryb spada do ok. 800 metrów dziennie, a wg innych autorów do nawet 130 metrów dziennie. Tak wolne przemieszczanie się ryb powoduje, że są one narażone na szereg dodatkowych zagrożeń. </p>



<h3 class="wp-block-heading">Zagrożenia dla ryb migrujących przez zbiorniki zaporowe</h3>



<p>Ryby migrujące, szczególnie dwuśrodowiskowe, są zależne od specyficznych środowisk wodnych na różnych etapach cyklu życiowego. Sztuczne zbiorniki ze stojącą&nbsp;wodą znajdujące się na trasie przepływu stwarzają wiele dodatkowych zagrożeń. Autorzy artykułu wymieniają następujące zagrożenia jakie czekają na migrujące przez zbiornik zaporowy ryby wędrowne:</p>



<ol class="wp-block-list">
<li>Dezorientacja i utrata kierunku migracji wyznaczonego<br>przez prąd wody.</li>



<li>Zmasowane ataki drapieżników, zarówno ryb, jak i ptaków.</li>



<li>Narażenie na działanie podwyższonej temperatury<br>w zbiorniku zaporowym.</li>



<li>Śmierć z powodu wyczerpania się zasobów energii.</li>



<li>Narażenie na ataki pasożytów charakterystycznych dla<br>wody stojącej.</li>



<li>Śmierć lub okaleczenie po przejściu przez turbiny lub<br>po upadku z przelewów przez progi.</li>



<li>Śmierć w efekcie zaburzeń fizjologicznych lub presji drapieżników na okaleczone ryby.</li>
</ol>



<p>Jak podkreślają autorzy najnowsze obserwacje potwierdzają, że głównym zagrożenie dla ryb spływających do morza jest podatność migrujących ryb na ataki drapieżników, zarówno ryb, jak i ptaków.</p>



<p>Badania w rzekach Ameryki Północnej oraz Skandynawii wykazały, że niektóre zbiorniki zaporowe stanowią dla spływających smoltów troci i łososia poważną zaporę. Niektóre zbiorniki pokonywało zaledwie 10%  ryb. Reszta w większości padała ofiarą drapieżników. W przypadku rzek europejskich największe zagrożenie dla łososiowatych stanowił szczupak. Również ptaki, głównie kormorany i czaple, istotnie przyczyniają się do uszczuplenia populacji młodych troci i łososi.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Opóźnienie migracji i jego skutki</h3>



<p>Ryby, którym mimo obecności zbiorników zaporowych na swojej drodze spływu do morza, udało się jednak dotrzeć do celu swojej podróży, są często bardzo osłabione oraz, poprzez opóźnienie w migracji, niedostatecznie dostosowane do warunków panujących w morzach. Opóźnienia te mogą ostatecznie skutkować zmniejszoną przeżywalnością poprzez:</p>



<ul class="wp-block-list">
<li>Poniesiony dodatkowy wydatek energetyczny, co powoduje, że zapasy energii w ciele ryb as niewystarczające do przeżycia.</li>



<li>Niedopasowanie pomiędzy ewolucyjnie wykształconym terminem początku i końca migracji a warunkami środowiskowymi napotkanymi na drodze i końcu migracji.<br></li>
</ul>



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" width="1140" height="614" src="https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2023/04/milos-lopusina-kUkUvIyvTKM-unsplash-1140x614.jpg" alt="Small river small dam" class="wp-image-1891" srcset="https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2023/04/milos-lopusina-kUkUvIyvTKM-unsplash-1140x614.jpg 1140w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2023/04/milos-lopusina-kUkUvIyvTKM-unsplash-300x162.jpg 300w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2023/04/milos-lopusina-kUkUvIyvTKM-unsplash-768x414.jpg 768w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2023/04/milos-lopusina-kUkUvIyvTKM-unsplash-1536x827.jpg 1536w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2023/04/milos-lopusina-kUkUvIyvTKM-unsplash-2048x1103.jpg 2048w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2023/04/milos-lopusina-kUkUvIyvTKM-unsplash-1568x845.jpg 1568w" sizes="auto, (max-width: 1140px) 100vw, 1140px" /></figure>



<h3 class="wp-block-heading">Pstrągi potokowe a zbiorniki zaporowe</h3>



<p>Na temat ryb łososiowatych dwuśrodowiskowych przeprowadzono wiele badań i można znaleźć szereg opracowań opisujących wpływ zbiorników zaporowych na ich migrację. Znacznie mniej natomiast wiadomo o zachowaniach i migracjach pstrąga potokowego zamieszkujących sztuczne zbiorniki powstałe na skutek przegrodzenia rzeki.</p>



<p>Niestety już sam fakt powstania zbiornika zaporowego na rzece górskiej, pstrągowej, powoduje że rzeka na tym odcinku, ale również tuż powyżej zbiornika staje się bardziej wymagająca i nieprzyjazna dla ryb łososiowatych. Dzieje się tak głównie ze względu na wzrost temperatury wody oraz wzrost konkurencji ze strony innych gatunków ryb. Obserwacje prowadzone na Sanie, Dunajcu czy Wisłoku pokazały, pokazały wzrost populacji takich ryb jak kleń, okoń czy płoć w samym zbiorniku, ale także w rzece powyżej zbiornika. Pstrągi potokowego były poławiane w samych zbiornikach tylko na krótko po ich powstaniu. Obecnie w naszym kraju w większości górskich zbiorników zaporowych pstrąg potokowy nie występuje, lub też występuje w niewielkich ilościach. Wyjątkiem jest tutaj <a href="https://krainapstraga.pl/lowiska/pzw-krosno/zbiornik-myczkowce-zbiornik">Zbiornik Myczkowce</a> z bardzo czystą, chłodną i dobrze natlenioną wodą w której występuje zarówno pstrągi jak i trocie.</p>



<p>Tym bardziej więc interesujące są wyniki najnowszych <a href="https://www.researchgate.net/publication/376372851_Spatial_ecology_and_population_dynamics_of_brown_trout_Salmo_trutta_L_in_reservoirs_and_headwater_tributaries">obserwacji, które przeprowadzono na dwóch brytyjskich zbiornikach zaporowych, w których występuje pstrąg potokowy (Langsett i Grimwith)</a>. Pokazały one, że pstrągi lubią przebywać w wodach płynących i migracje ze zbiornika do dopływów, nawet tych oddzielonych jazami, ale posiadającymi przepławki, trwają nie tylko w okresie tarła, ale praktycznie cały rok.</p>



<p>Telemetria akustyczna wykazała, że największy zakres terytorium zajmowanego przez pstrągi w badanych zbiornikach ryby miały miejsce w październiku-grudniu, a ich aktywność była zależna zarówno od miesiąca, jak i pory dnia. Ryby przebywały w płytszych partiach wody, szczególnie w nocy.</p>



<p>Co ciekawe ryby dorosłe, czyli takie  2-3 letnie, migrował przede wszystkim w okresie trwania ciągu tarłowego a więc jesienią. Drugi szczyt migracji to okres od marca do maja kiedy to do rzek wchodziły głównie ryby młodsze (1-2 lata). Migrację do dopływów badanych zbiorników podejmował jednak zaledwie co drugi pstrąg. Z pośród wszystkich oznakowanych pstrągów w zbiornikach Grimwith i Langsett migrację podejmowało odpowiednio 42,9% i 64,1% ryb co może wskazywać, że spora część pstrągów zamieszkujących zbiornik w ogóle nie dociera do rzek. Dzieje się tak być może z podobnych powodów jakie utrudniają migrację rybom dwuśrodowiskowym (dezorientacja w stojącej wodzie, obecność drapieżników).</p>



<hr class="wp-block-separator has-alpha-channel-opacity"/>



<p>Literatura z której korzystałem:</p>



<ol class="wp-block-list">
<li>Dodd i in. (2023),  <a href="https://www.researchgate.net/publication/376372851_Spatial_ecology_and_population_dynamics_of_brown_trout_Salmo_trutta_L_in_reservoirs_and_headwater_tributaries">Spatial ecology and population dynamics of brown trout Salmo trutta L. in reservoirs and headwater tributaries</a>. 10.1101/2023.12.06.570412.</li>



<li>Schwinn M. i in.(2019), <a href="https://backend.orbit.dtu.dk/ws/portalfiles/portal/170356968/Postprint.pdf">Artificial lakes delay the migration of brown trout Salmo trutta smolts: a comparison of migratory behaviour in a stream and through an artificial lake</a>. Journal of Fish Biology.</li>



<li>Mikołajczyk T., Nawrocki P. (2018), <a href="https://www.infish.com.pl/wydawnictwo/KR/KR_numer/KR2018/Praca_2018_05_02.pdf">Zbiornik zaporowy jako bariera behawioralna i migracyjna dla ryb wędrownych</a>. Komunikaty Rybackie nr 5/2018.</li>
</ol>



<p></p>



<p>Zdjęcie na górze:  <a href="https://unsplash.com/@blooddrainer?utm_content=creditCopyText&amp;utm_medium=referral&amp;utm_source=unsplash">Anton Atanasov</a> on <a href="https://unsplash.com/photos/a-body-of-water-surrounded-by-lush-green-trees-ip1G9wPd0I8?utm_content=creditCopyText&amp;utm_medium=referral&amp;utm_source=unsplash">Unsplash</a></p>


Kraina Pstrąga

Wpływ zbiorników zaporowych na migrację łososiowatych