Gwałtowne zmiany poziomu wód w rzekach, wywołane działalnością elektrowni wodnych, określa się mianem „hydropeakingu”. Elektrownie te są często uruchamiane i wyłączane wielokrotnie w ciągu dnia — z jednej strony w odpowiedzi na zmienne zapotrzebowanie na energię, z drugiej zaś w celu dostosowania się do ilości wody napływającej do turbiny i zapewnienia maksymalnej wydajności. Taki tryb pracy prowadzi do wahań poziomu wody w rzekach, nierzadko bardzo gwałtownych. Choć opublikowano już wiele prac poświęconych hydropeakingowi i jego negatywnemu wpływowi na ichtiofaunę, wciąż brakuje szczegółowych danych na temat zachowania konkretnych gatunków ryb w obliczu dynamicznych zmian przepływu.



<h3 class="wp-block-heading">Zagrożenia wynikające z gwałtownych zmian poziomu wody</h3>



Szybkie i gwałtowne zmiany poziomu wody w rzece stwarza kilka istotnych zagrożeń dla organizmów wodnych. W pierwszym momencie, podczas silnego wezbrania i podniesienia się poziomu wody, może dojść do wypłukania słabszych organizmów, np. wylęgu czy też narybku oraz gatunków nieprzystosowanych do szybkiego i silnego nurtu. W drugiej fazie hydropeakingu, czyli w fazie opadania wysokiej wody, pojawia się ryzyko uwięzienia ryb na mieliznach, które schroniły się tam przed szybkim nurtem. Jeśli woda opadnie bardzo szybko to ryby w odciętych od głównego koryta kałużach nie mają szans na przeżycie. W efekcie mamy znane nam z mediów przykre choć spektakularne widoki ogromnej ilości martwych ryb, jak np. miało to miejsce w zeszłym roku na Dunajcu poniżej elektrowni wodnej w Ostrowie. W takich momentach dopiero wielu uświadamia sobie jakie to &#8222;ekologiczne&#8221; są elektrownie wodne.



Dodatkowym zagrożeniem, niewidocznym często przy pierwszych epizodach hydropeakingu, jest osłabienie ryb żyjących w pobliżu elektrowni wodnych wynikające z dwóch głównych powodów: mniejszej bazy pokarmowej oraz większym nakładom energii jakie ryby muszą włożyć w przeżycie w tym ekstremalnie trudnym siedlisku. 



<h3 class="wp-block-heading">Pstrągi i hydropeaking</h3>



W zeszłym roku ukazał się bardzo ciekawy raport autorstwa Tomasza Mikołajczyka, profesora Pracowni Ekspertyz i Badań Ichtiologicznych PEBI, pt. &#8222;<a href="https://pzw.org.pl/brepo/panel_repo/2024/08/05/3xumak/raport-12024-tmikolajczyk-ekspertyza-hydropeaking.pdf">Wpływ zaburzeń reżimu hydrologicznego rzek powodowanych pracą elektrowni wodnych (hydropeaking) na ekosystemy rzeczne, ze szczególnym uwzględnieniem ichtiofauny</a>&#8222;. W opracowaniu tym autor przedstawił wyniki badań i obserwacji dotyczących zagrożeń dla ekosystemów rzek (ze szczególnym uwzględnieniem ryb) powodowanych przez funkcjonowanie elektrowni wodnych i związanych z generowanymi przez nie gwałtownymi zmianami poziomu wody.



Pstrąg potokowy w poszczególnych fazach swojego rozwoju w różnym stopniu wrażliwy jest na szybkie wahania poziomu wody. Uważa się powszechnie, że wylęg żerujący i narybek są najbardziej wrażliwe i narażone na śmierć podczas wystąpienia hydropeakingu, a zwłaszcza na gwałtowne spadki poziomu wody, ze względu na stosunkowo małą ruchliwość i wolniejsze przemieszczanie się w nurcie. Badania i obserwacje omawiane przez prof. Mikołajczaka wskazują na kilka istotnych i ciekawych zależności:



<ul class="wp-block-list">
<li>im dalej od elektrowni tym przeżywalność narybku jest większa</li>



<li>im bardziej zróżnicowany substrat denny (np. większa ilość głazów, żwir o różnej średnicy) tym przeżywalność jest mniejsza</li>



<li>im bardziej naturalne koryto rzeki z dużą powierzchnią przybrzeżnych płytkich siedlisk tym również przeżywalność jest niższa.</li>
</ul>



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="724" height="480" src="https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2025/05/Rzeka_piekielnik_wplywaja_do_czarnego_dunajca-edited.jpg" alt="Piekielnik" class="wp-image-3503" srcset="https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2025/05/Rzeka_piekielnik_wplywaja_do_czarnego_dunajca-edited.jpg 724w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2025/05/Rzeka_piekielnik_wplywaja_do_czarnego_dunajca-edited-300x199.jpg 300w" sizes="auto, (max-width: 724px) 100vw, 724px" /></figure>



<h3 class="wp-block-heading">Eksperyment w rynnie</h3>



W ubiegłym roku grupa szwajcarskich naukowców, pracowników Politechniki Federalnej w Zurychu, przeprowadziła badania, których celem było lepsze zrozumienie reakcji pstrągów potokowych na szybkie zmiany hydrauliczne. W tym celu przeprowadzony został eksperyment w specjalnie w tym celu skonstruowanej rynnie laboratoryjnej. Dzięki precyzyjnemu monitoringowi naukowcy byli w stanie dokładnie zmierzyć i przeanalizować zachowania młodych pstrągów potokowych (Salmo trutta). W badaniach wykorzystano zarówno dzikie, jak i hodowlane pstrągi.



Dzięki specjalnej konstrukcji pochyłej rynny można było przeprowadzić eksperyment polegający na symulacji hydropeakingu. Zanim jednak na ryby spuszczono ogromne ilości wody to były one aklimatyzowane w rynnie przy normalnym, typowym dla wód krainy pstrąga, przepływie przez 20 minut. Dopiero po tym czasie ryby poddawane były trzem falom &#8222;wielkiej wody&#8221; kiedy to przepływ wzrastał w krótkim czasie aż dziesięciokrotnie.



Eksperyment udowodnił, że pstrągi już po chwili reagowały na gwałtowny wzrost przepływu precyzyjnym ruchem, tak aby poradzić sobie ze zmieniającymi się warunkami hydrodynamicznymi. Pstrągi przesuwały się w kierunku prostopadłym do głównego nurtu, w stronę płytszych stref o niskich prędkościach gdzie utrzymywały pozycję aż do momentu przejścia fali wezbraniowej.



Podczas badań zaobserwowano znaczącą różnicę w rozmieszczeniu ryb na szerokości rynny pomiędzy stanem bazowego przepływu a przepływem szczytowym. Podczas przepływu szczytowego ryby zajmowały określone miejsca wokół kamieni i poruszały się bardzo oszczędnie, co pozwalało im utrzymać pozycję przy minimalnym nakładzie energii. Dystans, który pokonywały w tych niekorzystnych warunkach zmniejszył się o ponad połowę w porównaniu do warunków normalnych.



Podczas opadania przepływu po szczycie, ryby opuszczały obszary, które wysychały, przesuwając się na boki w stronę głębszego fragmentu rynny. Im szybsze było tempo opadania wody tym pstrągi szybciej uciekały z miejsc płytkich. 



Co ciekawe &#8211; podczas eksperymentu nie zauważono prawie żadnych różnic w zachowaniu się dzikich pstrągów od pstrągów hodowlanych. Obie grupy badanych ryb reagowały tak samo szybko na zmieniające się warunki. Zaobserwowano natomiast, że przy każdym kolejnym epizodzie hydropeakingu szybkość&nbsp;reakcji była lepsza, co może oznaczać że ryby szybko uczą się odpowiednich zachowań. Obserwacja ta stoi trochę&nbsp;w sprzeczności z obserwacjami w naturze, o których wspomina w swoim raporcie prof. Mikołajczyk, kiedy to liczne i częste zrzuty wody doprowadzają do znacznego spadku populacji ryb występujących poniżej miejsca zrzutu.



<h3 class="wp-block-heading">Podsumowanie i wnioski z eksperymentu</h3>



Badanie pokazało, że w warunkach laboratoryjnych młode pstrągi potokowe potrafią szybko reagować zachowawczo, aby radzić sobie ze zmianami przepływu. Autorzy publikacji sugerują jednak, że potrzebne są dalsze badania nad długofalowymi skutkami hydropeakingu oraz nad cechami siedlisk jakie mogą zapewnić skuteczne schronienie hydrodynamiczne. Wiedza ta może wesprzeć zarządzanie rzekami oraz może być wykorzystana w modelowaniu siedlisk czy projektów renaturyzacji rzek, tak aby poprawić skuteczność działań ograniczających negatywne skutki gwałtownych zrzutów wody. 



<h4 class="wp-block-heading">Literatura:</h4>



 Mikołajczyk T., 2024, &#8222;<a href="https://pzw.org.pl/brepo/panel_repo/2024/08/05/3xumak/raport-12024-tmikolajczyk-ekspertyza-hydropeaking.pdf">Wpływ zaburzeń reżimu hydrologicznego rzek powodowanych pracą elektrowni wodnych (hydropeaking) na ekosystemy rzeczne, ze szczególnym uwzględnieniem ichtiofauny</a>&#8222;, Raport 1/2024 Przygotowany na zlecenie Rady Naukowej przy ZG PZW.



Naudascher&nbsp;R. i in., 2024, &#8222;<a href="https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0048969724058352">Fine-scale movement response of juvenile brown trout to hydropeaking</a>&#8222;, Science of the Total Environment (952).



<hr class="wp-block-separator has-alpha-channel-opacity"/>



Zdjęcie na górze strony: <a href="https://unsplash.com/@jasonthomasphotography?utm_content=creditCopyText&amp;utm_medium=referral&amp;utm_source=unsplash">Jason Thomas</a> on <a href="https://unsplash.com/photos/a-river-running-through-a-lush-green-forest-G0QwGYavIyY?utm_content=creditCopyText&amp;utm_medium=referral&amp;utm_source=unsplash">Unsplash</a>.

Kraina Pstrąga

Zbadano zachowanie młodych pstrągów podczas gwałtownych wezbrań

Komentarze