Jak Litwa przywraca ciągłość rzekom

W 2022 roku Litwa dokonała przełomu w ochronie rzek, nakładając na właścicieli zapór konkretny obowiązek usuwania zbędnych barier lub budowy przepławek dla ryb. Rewolucyjne prawo oznaczało zmianę, które przestały być jedynie ekologicznym postulatem, ale wyraźnie wskazanym kierunkiem jaki Litwini podjęli w celu odbudowy populacji łososia i troci wędrownej, przywracając naturalną ciągłość litewskich cieków.

Zmiany w litewskim prawie wodnym w 2022 roku

W 2022 roku Litwa znowelizowała ustawę na temat prawa wodnego (Lietuvos Respublikos vandens įstatymas). Przyjęta 30 czerwca 2022 r. nowelizacja wprowadziła przepisy, które wyraźnie nakładają obowiązek przywracania ciągłości ekologicznej rzek – zarówno poprzez usuwanie zbędnych zapór, jak i instalację przepławek na istniejących już i w pełni funkcjonujących obiektach.

Zmiany te są bezpośrednią odpowiedzią na wymagania Ramowej Dyrektywy Wodnej UE (2000/60/WE), która wymaga osiągnięcia dobrego stanu ekologicznego wód – w tym zapewnienia swobodnej migracji organizmów wodnych.

Nowe prawo wyraźnie rozróżnia zapory niefunkcjonalne od zapór funkjonalnych. Te pierwsze obiekty, jeśli nie pełnią już żadnej uzasadnionej funkcji gospodarczej (energetycznej, retencyjnej, przeciwpowodziowej) mają podlegać likwidacji. Szacuje się, że na Litwie jest około 1500 takich zbędnych barier – głównie z czasów sowieckich i wcześniejszych. Ustawa nie wprowadza jednak jednego, sztywnego terminu dla wszystkich.

Obiekty funkcjonalne natomiast, wykorzystywane najczęściej przez małe i średnie elektrownie wodne mają być obowiązkowo do końca 2028 roku wyposażone w przepławki dla ryb. W dyskusjach nad kolejnymi aktami wykonawczymi pojawia się możliwość przesunięcia pełnej realizacji programu do 1 stycznia 2030 r., ale punkt startowy wymogów technicznych pozostaje 2028 r. W aktach wykonawczych publikowanych przez litewskie ministerstwo środowiska mają znaleźć się szczegółowe parametry przepławek (nachylenie, przepływ, prędkość wody, konstrukcja bypass lub drabinkowa itp.). Kryteria muszą zapewniać efektywną migrację w obie strony – zarówno dla dorosłych ryb wędrownych (łosoś, troć), jak i dla narybku.

Państwo litewskie przewiduje mechanizmy wsparcia finansowego tych działań, zarówno dla barier całkowicie usuwanych, jak i tych, które pozostają w eksploatacji i wymagają instalacji tzw. przepławek lub alternatywnych urządzeń ułatwiających migrację organizmów wodnych.

Ekologiczne i regionalne znaczenie zmian

Bariery hydrotechniczne są jedną z głównych przyczyn spadku populacji ryb wędrownych na Litwie – blokują dostęp do tarlisk, zmieniają reżim termiczny i hydrologiczny, sprzyjają eutrofizacji i przegrzewaniu wody. Usuwanie zbędnych zapór i udrażnianie pozostałych daje gatunkom takim jak łosoś atlantycki i troć wędrowna szansę na powrót do historycznych tarlisk (np. na rzekach Merkys, Šventoji, Venta czy mniejszych dopływach). Działania, które obserwuje się w praktyce na niektórych rzekach, np. w celu odtworzenia ciągłości na rzece Salantas – potwierdzają, że przywrócenie drożności ma realny wpływ na liczebność ryb łososiowatych i innych organizmów wodnych.

Nowelizacja prawa z 2022 roku to wyraźny zwrot w litewskiej polityce wodnej: przywracanie ciągłości rzek przestało być jedynie postulatem ekologów, ale stało się prawnym obowiązkiem. Choć proces jest stopniowy i zależy od priorytetów oraz finansowania, wprowadzenie konkretnego terminu (2028 r.) oraz rekompensat za przepławki pozytywnie wyróżnia litewskie podejście na tle wielu innych krajów regionu.

^{Zdjęcie na górze: Justinas Bolys on Unsplash}