Jaz Morton Quarry, zlokalizowany na rzece Linhouse, dopływie rzeki Almond w West Lothian w Szkocji, przez wiele lat stanowił barierę nie do pokonania dla migrujących ryb. Ta przeszkoda uniemożliwiała im dotarcie do dziewiczego siedliska od długości ok. 5 km powyżej jazu. Zlewnia ta borykała się z wieloma problemami, w tym z barierami migracyjnymi powstałym w wyniku działalności przemysłowej, degradacją siedlisk spowodowaną urbanizacją i rozwojem, a także wzrostem zanieczyszczeń. Spowodowało to spadek wysokiej jakości siedlisk i odcinków tarliskowych w zlewni rzeki Almond.



W ciągu ostatnich ośmiu lat główne bariery na rzece Almond zostały usunięte lub przynajmniej ominięte przepławkami. Partnerami tych działań byli:<a href="https://forthriverstrust.org/"> Forth Rivers Trust</a>, rady West Lothian i Edynburga oraz Szkocka Agencja Ochrony Środowiska (SEPA). Kolejnym krokiem było usunięcie barier na dopływach rzeki Almond. Jako że rzeka Linhouse jest idealnym miejscem dla rozmnażania zagrożonych gatunków, takich jak łosoś atlantycki, troć wędrowna oraz pstrąg potokowy, Forth Rivers Trust postawił sobie za priorytet otwarcie tej rzeki dla ryb.



Forth Rivers Trust to organizacja założona w 2009 roku z myślą o ochronie, konserwacji i poprawie stanu populacji ryb słodkowodnych w Dystrykcie Forth. W miarę rozwoju organizacji, jej działalność rozszerzyła się na szersze aspekty środowiskowe, uwzględniając ekosystemy rzeczne jako całość. Obecnie Forth Rivers Trust prowadzi liczne projekty mające na celu poprawę jakości wód, usuwanie barier migracyjnych oraz edukację i zaangażowanie lokalnych społeczności w działania na rzecz ochrony środowiska.



<h3 class="wp-block-heading">Zlewnia rzeki Almond</h3>



Rzeka Almond ma swoje źródło na wschodnich zboczach Cant Hills w pobliżu Shotts w North Lanarkshire w Szkocji. Przepływa przez West Lothian i uchodzi do morza w Cramond niedaleko Edynburga. Jest to rzeka o długości 48 km i zlewni o powierzchni 375 km². Większość obszaru zlewni znajduje się na dawnych terenach przemysłowych. Zarówno historyczny, jak i współczesny rozwój przemysłowy wpłynęły bardzo negatywnie na jakość wód, siedliska i bioróżnorodność tej zlewni.



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="1024" height="681" src="https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/06/Cramond_Falls_on_the_River_Almond_-_geograph.org_.uk_-_3558941.jpg" alt="rzeka Almond w Szkocji" class="wp-image-3005" srcset="https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/06/Cramond_Falls_on_the_River_Almond_-_geograph.org_.uk_-_3558941.jpg 1024w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/06/Cramond_Falls_on_the_River_Almond_-_geograph.org_.uk_-_3558941-300x200.jpg 300w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/06/Cramond_Falls_on_the_River_Almond_-_geograph.org_.uk_-_3558941-768x511.jpg 768w" sizes="auto, (max-width: 1024px) 100vw, 1024px" /><figcaption class="wp-element-caption">Cramond Falls on the River Almond &#8211; autor&nbsp;Mike Pennington (<a href="https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cramond_Falls_on_the_River_Almond_-_geograph.org.uk_-_3558941.jpg">Wikimedia Commons</a>)</figcaption></figure>



Linhouse jest prawobrzeżnym dopływem rzeki Almond. Z powodu silnej antropopresji, w tym poboru wody, regulacji przepływu, fragmentacji, zanieczyszczeń rolniczych i punktowych zanieczyszczeń ściekowych, jej stan również pogorszył się w ostatnich latach. 



<h3 class="wp-block-heading">Jaz Morton Quarry: historia i wyzwania</h3>



Jaz Morton Quarry był konstrukcją o wysokości 2 m i szerokości 20 m, która podzieliła rzekę Linhouse, wpływając na jej ekologię i uniemożliwiając migrację ryb w górę rzeki przez ponad 200 lat. Rok budowy zapory jest nieznany, ale była to historyczna pozostałość początków przemysłu na tych terenach z XIX wieku.



<figure class="wp-block-image size-full"><img loading="lazy" decoding="async" width="1088" height="766" src="https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/06/Zrzut-ekranu-2024-06-23-o-16.27.50.png" alt="Stary jaz na rzece" class="wp-image-3009" srcset="https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/06/Zrzut-ekranu-2024-06-23-o-16.27.50.png 1088w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/06/Zrzut-ekranu-2024-06-23-o-16.27.50-300x211.png 300w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/06/Zrzut-ekranu-2024-06-23-o-16.27.50-768x541.png 768w" sizes="auto, (max-width: 1088px) 100vw, 1088px" /><figcaption class="wp-element-caption">Jaz Morton Quarry &#8211; zdjęcie:&nbsp;Forth Rivers Trust</figcaption></figure>



Usunięcie każdej bariery o wysokości powyżej 1 m w Szkocji wymaga uzyskania licencji na podstawie regulacji dotyczących kontrolowanych działań (CAR), którą wydaje Szkocka Agencja Ochrony Środowiska (SEPA), regulująca projekty usuwania barier na terenie całego kraju. Odpowiedzialność za usuwanie barier nie jest jasno określona w szkockim prawodawstwie. W wyniku tego wiele starych i zbędnych barier pozostaje w szkockich wodach, uniemożliwiając rybom dostęp w górę rzeki oraz wpływając negatywnie na ekologię rzek. Własność gruntów jest również skomplikowana, ponieważ brzegi rzek mogą mieć prywatnych właścicieli, a po obu stronach rzeki mogą być różni właściciele. Powoduję to bardzo powolne postępy w usuwaniu barier w całej Szkocji.



<h3 class="wp-block-heading">Planowanie i demontaż</h3>



Pracownicy Forth Rivers Trust zaczęli opracowywać plan usunięcia tej bariery, aby dać migrującym rybom jak najlepsze szanse w obrębie zlewni. Ze względu na lokalizację od razu wykluczono użycie ciężkiego sprzętu, aby uniknąć szkód w otaczającym lesie i wysokich kosztów budowy dróg dojazdowych. Zdecydowano, że jedyną realną opcją było ręczne usunięcie bariery.



<figure class="wp-block-image size-large"><img loading="lazy" decoding="async" width="1140" height="826" src="https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/06/Zrzut-ekranu-2024-06-23-o-16.29.09-1140x826.png" alt="Ręczne usuwanie bariery rzecznej " class="wp-image-3010" srcset="https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/06/Zrzut-ekranu-2024-06-23-o-16.29.09-1140x826.png 1140w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/06/Zrzut-ekranu-2024-06-23-o-16.29.09-300x217.png 300w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/06/Zrzut-ekranu-2024-06-23-o-16.29.09-768x557.png 768w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/06/Zrzut-ekranu-2024-06-23-o-16.29.09-1536x1114.png 1536w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/06/Zrzut-ekranu-2024-06-23-o-16.29.09-1568x1137.png 1568w, https://panel.krainapstraga.pl/wp-content/uploads/2024/06/Zrzut-ekranu-2024-06-23-o-16.29.09.png 1818w" sizes="auto, (max-width: 1140px) 100vw, 1140px" /><figcaption class="wp-element-caption">Ręczne usuwanie bariery rzecznej &#8211; &nbsp;zdjęcie: Forth Rivers Trust</figcaption></figure>



Prace rozpoczęto we wrześniu 2023 roku. W pierwszej kolejności, po wykonaniu wszystkich prac przygotowawczych, oraz uzyskaniu niezbędnych zgód, rozpoczęto demontaż od usunięcia górnej warstwy betonu z zapory przy pomocy różnych narzędzi ręcznych. Struktura składała się z kamieni rzecznych i płyt, z których niektóre ważyły setki kilogramów, a nawet tonę. W miarę postępów, wewnętrzne elementy zapory były usuwane, a kamienie rozpraszane w dół rzeki. Po kilku dniach z pomocą pracowników przyszły opady i wysoki stan wody w rzece, który przyspieszały proces demontażu, przenosząc kamienie i żwir w dół rzeki.



W ciągu kolejnych tygodni dalsze opady i bardzo wysoki stan rzeki powodował intensywne wymywanie pozostałych elementy konstrukcji i rozprowadzały żwir w dół rzeki. Podczas demontażu zaobserwowano ryby płynące w górę rzeki i pokonujące resztki bariery. Usunięcie jazu przywróciło dostęp do 8,5 km dziewiczych siedlisk ryb w górnym biegu rzeki. 



Całkowity koszt likwidacji jazu wyniósł około 25 000 funtów. Proces planowania zajął 8 miesięcy, a proces ręczniej usuwania bariery wyniósł 10 dni. Podkreśla to możliwości i pokazuje, że nawet zapory, które wydają się niemożliwe do usunięcia, mogą zostać usunięte dzięki zaangażowaniu i dobrze zaplanowanej akcji. Europejski Fundusz Otwarte Rzeki (<a href="https://openrivers.eu/">European Open Rivers Programme</a>) udzielił wsparcia finansowego Trustowi na realizację tego projektu, pomagając migrującym rybom w zlewni silnie dotkniętej działalnością człowieka.



<blockquote class="twitter-tweet">💦New Case Study: Morton Quarry Weir, Linhouse Water, Scotland 🐟In 2023, the @forthriverstrust successfully removed the Morton Quarry Weir, a historic relic of the 1800s Scottish oil shale industry on the Linhouse Water. ➡️Read more at <a href="https://t.co/BYfN4YicNu">https://t.co/BYfN4YicNu</a> <a href="https://t.co/EXzkfpHhPT">pic.twitter.com/EXzkfpHhPT</a>&mdash; World Fish Migration Foundation (@fishmigration) <a href="https://twitter.com/fishmigration/status/1795372018696609853?ref_src=twsrc%5Etfw">May 28, 2024</a></blockquote> <script async src="https://platform.twitter.com/widgets.js" charset="utf-8"></script>



Więcej szczegółów na temat realizacji projektu usunięcia jazu na rzece Linhouse znajduje się na stronie Dam Removal Europe &#8211; <a href="https://damremoval.eu/portfolio/morton-quarry-weir-removal-case-study-forth-rivers-trust/">https://damremoval.eu/portfolio/morton-quarry-weir-removal-case-study-forth-rivers-trust/</a>.



Zdjęcie na górze strony: <a href="https://forthriverstrust.org/">Forth River Trust</a>.

Kraina Pstrąga

Likwidacja rzecznej bariery po szkocku