
<p>W dyskusjach nad likwidacją zapór zwykle wracamy do głównego zestawu argumentów: przywrócenie drożności rzece, umożliwienie migracji ryb, transport rumowiska. Kontrargumenty to głównie: możliwa produkcja prądu, regulacja, bezpieczeństwo przeciwpowodziowe. Nowa <strong>szwedzka publikacja</strong> koncentruje się jednak na zupełnie innym aspekcie &#8211; co o tym wszystkim myślą ludzie mieszkający nad daną rzeką.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Szwedzki przypadek trzech małych zapór</h3>



<p>Praca opublikowana w 2026 roku w czasopiśmie <em>Ambio</em> dotyczyła jednej z pierwszych spraw prowadzonych w Szwecji w ramach krajowego programu porządkowania warunków środowiskowych dla hydroenergetyki. Chodziło o usunięcie trzech mało wydajnych zapór na jednej rzece w południowej części kraju. Te obiekty produkowały średnio 9,7 GWh rocznie, czyli mniej więcej tyle, ile zużywa około 485 domów jednorodzinnych, ale jednocześnie blokowały ciągłość rzeki.</p>



<p>Plan zmian i likwidacji barier był dość konkretny. Po usunięciu zapór rzeka miała odzyskać swobodny przepływ na odcinku około 100 km a co za tym idzie poprawić warunki migracji ryb i transportu rumowiska, a miejscami także odzyskać bardziej naturalny charakter dzięki przywiezionym głazom i żwirowi. Autorzy wspomnianej pracy nie skupili się jednak na samej hydraulice, hydroenergetyce czy ichtiologii. <strong>Zamiast tego sprawdzili, jak na taki projekt patrzą mieszkańcy</strong>.</p>



<p>W badaniu połączono ankietę i wywiady. Ankietę wypełniły 304 osoby w wieku od 18 do 95 lat, a potem przeprowadzono 8 pogłębionych rozmów z ludźmi regularnie związanymi z rzeką.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Mieszkańcy patrzą na rzekę szerzej</h3>



<p>Najciekawsze jest to, że mieszkańcy nie patrzyli na rzekę wyłącznie jak na ciek wodny z urządzeniami hydrotechnicznymi. 92% badanych deklarowało więź z rzeką, 95% uznawało ją za piękną, 85% widziało jej znaczenie dla zdrowia i odpoczynku, a 89% uważało, że pozostanie ważna także w przyszłości. Co zaskakujące, wiele ulubionych miejsc wskazywano właśnie w pobliżu planowanych zmian.</p>



<p>Większość rozmówców uznała likwidację barier i  <strong>renaturyzacją rzeki</strong> za krok w dobrym kierunku, który może pozytywnie wpłynąć na wiele aspektów ich codziennego życia. Podkreślali oni nie tyle sam wpływ na przyrodę, drożność rzeki czy możliwość migracji ryb, ale przede wszystkim odnosili się do swoich osobistych doświadczeń, odczuć czy też wspomnień. </p>



<p>W samych wywiadach wybrzmiał jeszcze jeden ważny wątek. Poparcie dla projektu rosło tam, gdzie ludzie widzieli długofalową korzyść dla rzeki, nawet jeśli nie umieli dokładnie opisać wszystkich procesów po usunięciu zapór. Ludzie po prostu &#8222;czuli&#8221;, że rzeka o bardziej naturalnym biegu może mieć większą wartość niż trzy stare piętrzenia o niewielkiej produkcji prądu.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Krajobraz też bywa częścią sporu</h3>



<p>Wyniki badań nie były oczywiście całkowicie jednoznaczne. Autorzy pokazali, że część mieszkańców odbierała planowaną zmianę jako stratę. Chodziło nie tylko o same budowle, ale też o oswojony widok, pamięć miejsca i przywiązanie do krajobrazu, który przez lata stał się czymś normalnym. Dobrze widać tutaj coś, o czym przy okazji tekstu o <a href="https://www.krainapstraga.pl/post/przeplawki-skuteczne-rozwiazanie-czy-iluzja-droznych-rzek">przepławkach wspominałem już na Krainie Pstrąga</a>. Z kolei o samym kierunku takich działań pisałem wcześniej w artykule <a href="https://krainapstraga.pl/post/kiedy-zaczniemy-likwidowac-rzeczne-przegrody">Kiedy zaczniemy likwidować rzeczne bariery?</a>. Sama technika likwidacji barier czy renaturyzacji nie załatwi powszechnej społecznej akceptacji. Spora część osób dalej będzie przeciwna ponieważ dla nich zapory były stałym elementem wbudowanym w rzeki.</p>



<p>Według autorów tej pracy ważnym elementem planowanych renaturyzacji są konsultacje społeczne z mieszkańcami żyjącymi w pobliżu danej rzeki. Jeśli chce się rozmawiać o <strong>likwidacji zapór</strong> sensownie, to oprócz danych o rybach, bezpieczeństwie i stanie rzeki trzeba rozumieć, co ludzie w tej wodzie naprawdę widzą. Dla jednych będzie to fragment lokalnej historii, dla innych miejsce spacerów, ciszy albo łowienia. Bez takiej rozmowy spór szybko zamienia się w stały i nierozwiązywalny konflikt: przyroda kontra zagospodarowanie rzeki i produkcja prądu.</p>



<p>Warto też zaznaczyć ograniczenia przeprowadzonego badania. To było jedno studium przypadku i niewykluczone, że częściej odpowiadały osoby bardziej zainteresowane tematem niż reszta mieszkańców. Autorzy wprost piszą też, że część ankietowanych mogła wybierać odpowiedzi neutralne dlatego, że po prostu nie była pewna skutków zmian. Tego typu wyników nie da się więc automatycznie przenieść na każdą rzekę czy region.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Bez ludzi taka zmiana się nie obroni</h3>



<p>Główny wniosek autorów jest dość trzeźwy. <strong>Likwidacja zapór</strong> zyskuje społeczne poparcie wtedy, gdy korzyść energetyczna jest niewielka, a koszt dla rzeki widoczny albo dobrze wyjaśniony. To nie znaczy, że każdy opór przed likwidacją zapór czy renaturyzacją wynika z niewiedzy. Praca ta pokazuje coś innego: w sporach o rzeki sama biologia czy chęć poprawy warunków ekologicznych nie wystarczy. Dla społeczności żyjących nad rzekami bardzo ważna jest jeszcze pamięć miejsca, uczciwe pokazanie kosztów i zwykła rozmowa z ludźmi, którzy nad tą wodą żyją.</p>



<h3 class="wp-block-heading">Źródła</h3>



<ul class="wp-block-list">
<li>Emma Gudmundson, Sanna Stalhammar, Henrik Thoren i in., <em>Rivers in transition: Local perceptions of a Swedish dam removal</em>, Ambio, 2026. https://doi.org/10.1007/s13280-026-02396-w</li>
</ul>



<p><sup>Zdjęcie na górze: <a href="https://unsplash.com/@antjewinkler?utm_source=unsplash&amp;utm_medium=referral&amp;utm_content=creditCopyText">Antje Winkler</a> on <a href="https://unsplash.com/photos/water-flows-over-a-small-dam-with-debris-in-river-MjSQVpFaw7g?utm_source=unsplash&amp;utm_medium=referral&amp;utm_content=creditCopyText">Unsplash</a></sup></p>


Kraina Pstrąga

Likwidacja zapór oczami mieszkańców – nadzieje i kontrowersje

Komentarze