Biała Przemsza, tak jak wiele rzek w tym rejonie kraju, od wieków podlegała silnej antropopresji. Pierwsze zmiany stosunków wodnych w dorzeczu rzeki zaczęły pojawiać się wraz z zapoczątkowaniem górnictwa rudy ołowiu i srebra prowadzonej już od XIII wieku. Historia górnictwa rejonu olkuskiego dobiegła jednak końca wraz z zamknięciem ostatniej kopalni w 2022 roku. Pociągnęło to za sobą zaprzestanie pompowania wód podziemnych do rzeki Białej i Sztoły o czym szczegółowo pisałem ponad rok temu w artykule „Utracona kraina pstrąga?„.

Wiele osób zadawało pytanie w czasie zamykania kopalń: „jaki będzie miało to wpływ na rzeki”, oraz „czy i kiedy przywrócony zostanie ich pierwotny, historyczny charakter”. Szczególnie to drugie pytanie jest trudne, bo nie sposób przewidzieć tego jak zmieni się cały region za 10, 20 czy 50 lat.

Zachęcony jednak fantastyczną pracą autorstwa Stanisława Ciosa, która opublikowana została w magazynie „Pstrąg i Lipień” (nr 67), w której to autor przedstawia historię wędkarstwa w Zagłębiu Dąbrowskim, ze szczególnym uwzględnieniem dorzecza Przemszy, postanowiłem poniekąd rozszerzyć zebraną tam wiedzę o szczegóły związane z historią Białej Przemszy, niekoniecznie wędkarską.

Historia odległa

Z historii miejscowości leżących wzdłuż brzegów Białej Przemszy oraz jej dopływów możemy wywnioskować, że tutejsze cieki stwarzały dobre warunki do pracy młynów. Nie były one lokowane tylko na Białej Przemszy, ale także, a może przede wszystkim na dopływach takich jak Centuria, Sztoła czy Płuczka (Bobrek). Ich znaczna ilość na tych niewielkich rzekach świadczyć może o większych niż obecnie przepływach wody.

O rybakach tamtych czasów korzystających z ryb Białej Przemszy nie wiele wiadomo. W rzece ryb nie brakowało o świadczyć może istnienie osady rybackiej w okolicach dzisiejszej Niwki, co potwierdzają dokumenty z końca XVI wieku. Wiadomo również, że już wiek wcześniej, bo pod koniec XV wieku, mieszczanie sławkowscy otrzymali przywilej łowienia ryb w Białej Przemszy.

Od końca XVI wieku do początków wieku XVIII to czas intensywnej eksploatacji srebra i ołowiu w okolicach Olkusza. To wtedy powstają pierwsze sztolnie odwadniające kopalnie i doprowadzające duże ilości wód podziemnych do Białej Przemszy. Przykładowo Sztolnią Ponikowską odpływało ponad 60 m³/min wód podziemnych. Działalność górnicza zaczyna wyraźnie wpływać na stosunki wodne w dorzeczu Białej Przemszy. Poniżej miejsc gdzie wody ze sztolni uchodziła do Białej Przemszy wody przybywa, ale dzieje się to kosztem innych cieków, czego najlepszym przykładem jest zanik wód w rzece Babie, prawym dopływie Sztoły.

Biała Przemsza - zdjęcie historyczne — Biała Przemsza w okolicach Golczowic, lata 30-te ubiegłego wieku.

Przełom wieków

Wiek XIX, a szczególnie jego druga połowa i rewolucja przemysłowo-techniczna, to kolejny okres poważnych zmian na omawianym obszarze. W latach 70-tych XIX w opracowano metody wytopu cynku z galmanu co przy dużym popycie na ten

Dzięki opracowaniu w latach 70-tych XIX w metody wytopu cynku z galmanu nastąpił kolejny etap rozwoju górnictwa wokół Olkusza. Stare zasypane sztolnie zostały odbudowane, zaczęto kopać nowe. Rozpoczął się okres intensywnego drenażu górotworu, który spowodował, że naturalne cieki wodne w dorzeczu Białej Przemszy częściowo zanikły. Zastąpione zostały sztucznymi korytami o uszczelnionych brzegach, służącymi do odprowadzania pompowanych z kopalń wód.

Zainteresowanych tematem historii sztolni budowanych na użytek górnictwa w rejonie olkuskim odsyłam do bardzo ciekawego artykułu autorstwa Bogdan Włodarza, byłego inżyniera Zakładów Górniczo-Hutniczych Bolesław w Bukownie, pt. „Wody rejonu olkuskiego„.

Toksyczne fabryki

Chociaż górnictwo rejonu olkuskiego odciskało silne piętno stosunkach wodnych panujących w dorzeczu Białej Przemszy to należy zaznaczyć, że wody odprowadzane sztolniami z kopalń były czyste, nie zanieczyszczały więc Białej Przemszy. Jednakże wraz z rozwojem przemysłowym i nowo powstającymi fabrykami do rzek trafia coraz więcej zanieczyszczeń.

Biała Przemsza w Sławkowie (zdjęcie ze starej pocztówki)

Okólnik Krajowego Towarzystwa Rybackiego z 1900 roku informuje o spustoszeniu w rybostanie Przemszy (prawdopodobnie chodzi jednak o Białą Przemszę, ale nie wykluczone, że także o Przemszę) jakie sprawiła fabryka sody amoniakalnej w Szczakowej. Na skutek zanieczyszczeń pochodzących z tej fabryki wyginąć miały także raki (możliwe jednak, że był to wynik dżumy raczej przywiezionej wraz z rakiem pręgowatym do Europy). Fabryka truła dolny odcinek rzeki do 1908 roku, kiedy to ostatecznie została zamknięta.

W 1895 roku powstała papiernię w Kluczach, fabryka, która odcisnęła silne piętno na jakości wody w Białej Przemszy na wiele lat. Było to związane z uruchomieniem oddziału produkcji celulozy w 1930 roku i zrzucaniem powstałych w tym procesie ścieków na obszar Pustyni Błędowskiej. O tym jak szkodliwe były to substancje świadczą informacje o śnięciu ryb regularnie pojawiające się w lokalnej prasie z drugiej połowy lat 30-tych. Przytoczmy tutaj dwa zdarzenia, jedno z lutego 1935, drugie z września 1937 roku:

Expres Zagłebia, 01.02.1935 (JBC, https://jbc.bj.uj.edu.pl/)

Expres Zagłębia, 29.09.1937 (https://jbc.bj.uj.edu.pl/)

Z powodu zanieczyszczenia rzeki ściekami z Klucz postanowiono o zaprzestaniu dostarczania wody pitnej z Białej Przemszy (ujęcie wody na Maczkach) dla mieszkańców Sosnowca. Woda z Białej Przemszy zastąpiona zostałą wodą ze Sztoły.

Pomimo, że w latach 60-tych rozpoczęto tłoczenie ścieków z papierni do pobliskich cementowni, to problem skażenia rzeki ustał tylko na kilkanaście lat. Stało się tak ponieważ zanieczyszczenia pochodzące z papierni, infiltrując w piaskach Pustyni Błędowskiej, trafiły do wód podziemnych. W czerwcu 1976 roku stwierdzono występowanie związków lignosulfonowych, w wodach podziemnych kopalni „Pomorzany”. Skażone wody były pompowane i odprowadzane do Białej Przemszy Kanałem Dąbrówką (poprzez rzekę Białą). Obecność zanieczyszczeń w wodach kopalnianych obserwowana była aż do 2001 roku.

Zakłady Górniczo Hutnicze Bolesław były również źródłem innej formy zanieczyszczeń – ogromnej ilości zawiesiny zawierającej metale ciężkie, która dostawała się do rzeki i osadzała na dnie. Świadczą o tym badania wody i dna prowadzone jeszcze kilka lat temu. Z tą pozostałością po górnictwie olkuskim Biała Przemsza szybko się nie rozstanie.

Połączenie Białej Przemszy i Czarnej — Biała Przemsza łączy się z Czarną Przemszą (stara pocztówka).

Czas eksploatacji piasku

Kolejną formą działalności silnie wpływającą na sieć wodną dorzecza Białej Przemszy była eksploatacja piasków podsadzkowych. Jej początki na tych terenach sięgają lat 20-tych XX wieku. Wtedy to powstała pierwsza odkrywka na terenie dzisiejszego Jęzora, na południe od Białej Przemszy. Lata 50-te to początek działalności kopalń piasku w Szczakowej i w Maczkach. Olbrzymie połacie terenu zostały poddane silnej eksploatacji, która przeobraziła tereny nad Białą Przemszą nieodwracalnie. Zmiany dotknęły też samą rzekę i jej dopływy. To właśnie wtedy uregulowany został kilkukilometrowy odcinek rzeki znajdujący się w sąsiedztwie z kopalnią piasku „Maczki – Bór”. Koryto rzeki zostało wyprostowane i obwałowane a dno wyłożone betonowymi płytami. Dodatkowo, skrócona w ten sposób rzeka, „zyskała” stopień wodny o wysokości około 2 metrów. W ten sposób środkowa Biała Przemsza została ostatecznie odcięta od ujściowego odcinka.

Suche koryto Białej Przemszy w Sosnowcu – Borze

W wyniku eksploatacji piasku w Szczakowej naturalne cieki płynące kiedyś przez te tereny także zmieniły swój charakter. Zarówno Kozi Bród jak i jego liczne mniejsze dopływy zostały na wielu odcinkach uregulowane a jeden z cieków, Pakuśnica, przestał istnieć. Jak można przeczytać w artykule „Hydrografia dawnego Jaworzna | rzeki” Pakuśnica płynęła prawdopodobnie tam gdzie dziś znajduje się zbiornik Sosina. Najbardziej możliwe więc, że strumyk ten nie tyle zniknął co, pod wpływem eksploatacji i obniżenia terenu, przekształcił się w tzw. Kanał Główny, lub też Kanał Szczakowski, a więc sztucznie utworzony kanał, mający na celu odprowadzać wodę z terenu piaskowni bezpośrednio do Białej Przemszy.

Biała Przemsza wczoraj i dziś

W „Głosie Narodu” z 1937 roku przeczytamy, że:

„Kiedyś rzeka roiła się od ryb, zwłaszcza od pstrągów. Obecnie niektóre fabryki, wszelkie odpadki i ścieki fabryczne wpuszczają do rzeki zanieczyszczając ja. Rzeka w taki warunkach przestała być atrakcją…”

Czy rzeka dawniej faktycznie roiła się od pstrągów? Jak odnotowuje S. Cios we wcześniej wspomnianej pracy, już w latach 30-tych w Białej Przemszy były prowadzone zarybienia pstrągiem a zarybiany obwód rybacki obejmował odcinek od ujścia Centurii do ujścia Sztoły wraz z rzeką Sztołą. Wygląda więc na to, że naturalnie występująca w rzece populacja ryb była już wtedy zbyt mała (jeśli w ogóle jeszcze istniała, być może została wytruta ściekami z papierni), i aby zachęcić do wędkowania należało rzekę zarybić.

Biała Przemsza była jednak rzeką znacznie szczęśliwiej położoną od jej „Czarnej” siostry i pomimo tak wielu przemian, i sporej presji antropogenicznej potrafiła na długich fragmentach przetrwać do dnia dzisiejszego w sposób niemalże niezmieniony. Ważną rolę w dorzeczu Białej Przemszy pełnią liczne czyste dopływy. To one w trudnych dla rzeki momentach stanowiły matecznik zagrożonych wyginięciem ryb. Także te sztucznie powstałe dopływy były zamieszkiwane przez ryby, które wpływy z głównej rzeki dorzecza. Bogdan Włodarz w swojej pracy wspomina, że pstrągi wpływały także do podziemi sztolni Ponikowskiej i Czartoryjskiej. Czyste wody odwadniające tereny piaskowni w Szczakowej również szybko opanowane zostały przez ryby wpływające z Białej Przemszy, w tym oczywiście przez pstrąga.

Ostatnie dwa lata to kolejna już metamorfoza rzeki. Zakończyło się odprowadzanie wód górniczych co w efekcie spowodowało znaczny spadek poziomu wody w Białej Przemszy a rzeka Sztoła, poza źródłowym odcinkiem, wyschła całkowicie. Chyba nigdy wcześniej w historii rzeki nie płynęło jej korytem tak mało wody. Jak długo będzie trwał ten stan, nie jesteśmy w stanie tego przewidzieć. Niektórzy sugerują, że mogą minąć dziesiątki lat zanim ponownie wybiją źródła Baby, a Sztoła znów będzie dopływać do Białej Przemszy. Już teraz jednak widać pierwszą pozytywną zmianę – czystość wody. Liczne oczyszczalnie ścieków oraz „zwijający się” przemysł na tym terenie bezsprzecznie poprawił jej jakość. Dno rzeki stało się w końcu widoczne, co jeszcze parę lat temu na odcinku poniżej ujścia Białej zdarzało się wyjątkowo tylko kilka dni w roku. Warto jednak pamiętać o ładunku metali ciężkich dalej zalegających w osadach dennych, o czym wspomniałem wcześniej i co zostało potwierdzone niedawnymi badaniami. Co gorsza, istnieją badania, które potwierdzają negatywny wpływ metali ciężkich na możliwości rozrodcze ryb, w tym między innymi pstrągów.

Widać dno, ale widać też ogrom śmieci, głównie szklanych butelek, opon i gruzu. Szczególnie na odcinkach płynących bliżej zabudowań: Okradzionów, Sławków, Maczki. Również osady odkrytych brzegów ukazały jak wiele śmieci nagromadziło się przez lata w korycie rzeki. Widok jest niezwykle smutny i wielka szkoda, że nikt z tym nic nie robi i nie podejmuje się żadnych działań mających na celu oczyszczenie dna rzeki.

Biała Przemsza — Obecny wygląd Białej Przemszy, okolice Jaworzna. Na dnie leża opony i inne śmieci.

Jeszcze do niedawna głośno było o samej rzece w mediach, wiele osób przejmowało się jej przyszłością, jak to będzie po zamknięciu kopalń, czy rzeka w ogóle będzie płynąć. Teraz jednak tematu nie ma. Biała Przemsza płynie, jest czysta, nie grozi jej wyschnięcie. Czy możemy mieć nadzieję na to, że w przyszłości Biała Przemsza przejdzie przez kolejną, bardziej pozytywną metamorfozę? Czy doczekamy dnia, kiedy to nie butelki czy puszki po piwie leżące na dnie rzeki będą połyskiwały, lecz łuski ryb mieniące się w słońcu?

Literatura:

K. Mirski, „Ziemia Olkuska w przeszłości”, 1936,
Okólnik Krajowego Towarzystwa Rybackiego, marzec, 1900,
K. Mirski, „Z przeszłości Zagłębia Dąbrowskiego”, 1932,
Expres Zagłębia, Kurier Zachodni, Głos Narodu – różne roczniki, Jagiellońska Biblioteka Cyfrowa
B. Włodarz, „Wody rejonu olkuskiego”- 2022 (link)
P. Burczy,”Odkrywkowe kopalnie piasku w Jaworznie„, https://gistoria.pl/
P. Burczy, „Hydrografia dawnego Jaworzna | rzeki„, https://gistoria.pl/

Zdjęcie na górze strony: autor.