Przepławki dla pstrągów osiągnęły nawet 100% skuteczności

Na czeskiej rzece Rolavie przy pomocy metod telemetrycznych obserwowano pstrągi potokowe przemieszczające się przez odtworzone przepławki. Wyniki okazały się bardzo dobre – skuteczność przejścia przez same przepławki wyniosła od 88 do 100 procent. Jednak w dolnym biegu rzeki nadal znajdują się bariery, które ograniczają migrację ryb między Rolavą a Ohrzą. Badanie dobrze pokazuje, że skuteczność pojedynczej przepławki i drożność całej rzeki to dwie różne sprawy.

Rzeka przecięta progami

Rolava leży w kraju karlowarskim w północno-zachodnich Czechach i jest dopływem Ohrzy. W badaniu opublikowanym w 2026 roku autorzy ocenili występujące na rzece bariery migracyjne, skład zespołów ryb oraz efekty dotychczasowych prac związanych z udrażnianiem rzeki. W tym celu przeprowadzono inwentaryzację budowli poprzecznych, monitoring ichtiologiczny oraz obserwacje migracji pstrągów potokowych.

Na objętym inwentaryzacją odcinku Rolavy znajduje się aż 41 budowli poprzecznych, z których 25 ma wysokość piętrzenia przekraczającą 0,6 metra. Przepławki znajdują się przy zaledwie ośmiu obiektach. Szczególnie istotne są dwie duże budowle piętrzące w Karlowych Warach, każda o wysokości ponad 1,5 metra, które nadal nie mają przepławek. Jedna z nich, jaz w dzielnicy Rybáře, stanowi przeszkodę w migracji ryb między Rolavą a Ohrzą.

Autorzy przypominają, że nawet stosunkowo niskie progi mogą utrudniać przemieszczanie się organizmów wodnych. Z kolei sama obecność przepławki nie oznacza jeszcze, że ryby będą z niej korzystać. Znaczenie mają między innymi prędkość przepływu wody, jej głębokość, konstrukcja przejścia i możliwość odnalezienia jego wejścia przez ryby.

Pstrągi ze znacznikami

W miejscowości Nová Role trzy istniejące stopnie przebudowano na rampy umożliwiające migrację ryb. Dzięki tym pracom udostępniono im około 10 kilometrów rzeki. Aby sprawdzić skuteczność nowych przejść, badacze wykorzystali radiotelemetrię. Nadajniki otrzymało 56 pstrągów potokowych, w tym 40 dorosłych i 16 młodych osobników. Ich przemieszczanie się obserwowano od jesieni 2021 do jesieni 2022 roku.

Wyniki były bardzo dobre. Skuteczność przejścia przez poszczególne przepławki wynosiła od 88 do 100 procent. Wskaźnik ten dotyczył ryb, które wpłynęły do przepławki i pokonały ją do końca. Gdy uwzględniono szerszą grupę obserwowanych osobników, ogólny sukces migracji wynosił od 66 do 90 procent. Nie wszystkie monitorowane pstrągi podejmowały bowiem próbę pokonania konkretnej przeszkody.

Badania pokazały również wyraźną sezonowość migracji. Pstrągi najaktywniej przemieszczały się jesienią, przed okresem tarła, natomiast najmniejszą aktywność obserwowano latem. U dorosłych osobników stwierdzono także migracje w dół rzeki, związane z powrotem na wcześniej zajmowane stanowiska po tarle.

Wyniki potwierdzają więc, że przebudowane stopnie rzeczywiście umożliwiają pstrągom migrację. Jednocześnie pokazują, że nie każda ryba musi korzystać z przepławki, nawet jeśli ma taką możliwość.

Dobry wynik, ale tylko na fragmencie rzeki

Oprócz śledzenia pstrągów autorzy przeprowadzili monitoring ichtiologiczny na ośmiu stanowiskach w Rolavie i w rejonie jej ujścia do Ohrzy. W latach 2022–2025 stwierdzono tam łącznie 23 gatunki ryb i minogów. Skład zespołów różnił się między poszczególnymi odcinkami rzeki, a wyraźne różnice występowały również między stanowiskami oddzielonymi budowlami piętrzącymi.

Na niektórych odcinkach powyżej barier większy udział miały pstrągi potokowe, natomiast bliżej ujścia występowały także inne gatunki, między innymi głowacz białopłetwy i minóg strumieniowy. Różnice te pokazują, jak istotne dla rozmieszczenia ryb mogą być przeszkody utrudniające ich przemieszczanie się.

Autorzy pozytywnie ocenili skuteczność przebudowanych przepławek, ale zwrócili również uwagę na konieczność dalszego udrażniania rzeki, szczególnie w jej dolnym biegu. Usunięcie lub przebudowa kolejnych barier mogłoby umożliwić rodzimym gatunkom ponowne zasiedlanie odciętych odcinków Rolavy i sprzyjać utrzymywaniu się ich populacji bez konieczności stałego wspomagania zarybieniami.

Przykład Rolavy pokazuje, że nawet bardzo skuteczne przepławki nie rozwiązują problemu, jeśli na dalszej trasie migracji pozostają kolejne przeszkody. Dlatego przywracanie ciągłości rzeki powinno obejmować nie tylko przebudowę pojedynczych stopni, ale również ocenę drożności całego cieku i sprawdzenie, czy ryby rzeczywiście mogą się po nim swobodnie przemieszczać.

O tym, dlaczego skuteczność pojedynczej przepławki nie zawsze oznacza drożność całej rzeki, pisałem również w artykule „Przepławki: skuteczne rozwiązanie czy iluzja drożnych rzek?”.

Omawiana praca

• E. Bouše, M. Barankiewicz, P. Vlašánek, H. Nováková i in., Assessment of fish passage in the Rolava river and estimated effects of its restoration on fish communities, VTEI, 2026.