Przepławki: skuteczne rozwiązanie czy iluzja drożnych rzek?

Przepławki od lat uchodzą za jedno z podstawowych narzędzi „naprawiania” rzek przekształconych przez człowieka. W teorii ich rola jest prosta – umożliwić rybom pokonywanie wybudowanych barier. W praktyce jednak coraz częściej pojawia się pytanie: czy rzeczywiście przepławki działają tak, jak zakładamy?

W ostatnich latach powstaje ich coraz więcej, a nowe konstrukcje coraz częściej przypominają naturalne koryta rzek. W niektórych krajach ich budowanie jest wymagane prawem i nie tylko nowe budowle są wyposażone w przepławki, ale także te już istniejące. Jednocześnie w wielu miejscach wciąż ich brakuje, a tam gdzie już są – rzadko sprawdza się, czy faktycznie spełniają swoją funkcję.

Hiszpańskie obserwacje skuteczności przepławek

W wielu krajach Europy, także w Hiszpanii, rzeki są gęsto poprzecinane barierami: zaporami, jazami oraz niewielkimi progami wodnymi. To właśnie te małe przeszkody odgrywają kluczową rolę. Często nie większe niż kilka metrów wysokości wydają się nieistotne dla równowagi biologicznej rzek. Jednak gdy w skali całej zlewni ich liczba idzie w dziesiątki lub setki to w efekcie rzeka przestaje być ciągłym systemem, a zaczyna przypominać serię odizolowanych odcinków.

W odpowiedzi na ten problem zaczęto masowo budować przepławki. Tyle że ich liczba wciąż jest niewielka w stosunku do liczby barier. W wielu europejskich krajach tylko kilka procent przeszkód ma jakiekolwiek udrożnienie.

Również w Hiszpanii buduje się w ostatnich latach coraz więcej prszepławek. Dziś dominują tam tzw. przepławki typu „nature-like”, najczęściej w formie kamiennych ramp, które obejmują całą szerokość koryta rzeki. Stanowią one zdecydowaną większość nowych realizacji a to dlatego, że w ostatnich dwóch dekadach wyraźnie zmieniło się podejście do projektowania przepławek. Coraz częściej odchodzi się od typowo technicznych konstrukcji na rzecz rozwiązań naśladujących naturę.

Głównym zamysłem budowania przepławek „naturalnych” jest tworzenie struktur o zróżnicowanym przepływie, z miejscami odpoczynku i naturalnym podłożem. Takie przepławki mają być dostępna dla wielu gatunków jednocześnie a nie ukierunkowane na jeden czy kilka gatunków, najczęściej prądolubnych.

Na pierwszy rzut oka można więc powiedzieć, że kierunek zmian jest dobry. Problem polega na tym, że skala potrzeb jest znacznie większa niż tempo działań. W wielu zlewniach przepławki wciąż pozostają rzadkością, a ogromna liczba barier funkcjonuje bez jakiejkolwiek formy udrożnienia. Dodatkowo – w dalszym ciągu nie wiadomo jakie przepławki są najskuteczniejsze.

Jak ryby korzystają z przepławek?

W opublikowanej niedawno pracy na temat projektowania i oceny skuteczności przepławek naturalnych („Nature-Like Fishways in Spain: A National Overview of Design, Construction Costs, and Effectiveness„. Water 2026) autorzy próbowali ocenić jak takie przepławki pomagają różnym gatunkom ryb je pokonywać oraz jak mierzyć ich skuteczność. Najbardziej uderzającym wnioskiem z badań jest fakt, że w większości przypadków… nie wiadomo, czy przepławki są w ogóle skuteczne.

W analizach obejmujących przepławki w Hiszpanii tylko około 13% obiektów zostało poddanych jakiejkolwiek ocenie działania. To oznacza, że dla ogromnej większości nie ma żadnych danych pokazujących, czy ryby rzeczywiście z nich korzystają. Tam, gdzie takie badania przeprowadzono, wyniki były na ogół pozytywne. Problem polega jednak na tym, że są to pojedyncze przypadki, których nie da się łatwo uogólnić.

W takim razie nie sposób dziwić się pojawiającym się wątpliwościom. Nowe przepławki – szczególnie te naturalne – chociaż dobrze wpisują się w krajobraz i z punktu widzenia człowieka wyglądają „właściwie” to jednak, jak podkreślają naukowcy, nie gwarantuje ich skuteczności.

Dochodzi do tego jeszcze jeden, rzadziej poruszany problem: utrzymanie. W wielu przypadkach przepławka po wybudowaniu przestaje być przedmiotem realnego zainteresowania. Nie sprawdza się, czy płynie przez nią odpowiednia ilość wody, czy nie została zamulona, czy wlot jest drożny i czy ryby w ogóle są w stanie ją znaleźć. Oznacza to, że nawet dobrze zaprojektowana konstrukcja może z czasem przestać działać. Dzieje się tak często dlatego, że nikt nie kontroluje i nie monitoruje jej funkcjonowania.

Co wynika z hiszpańskich badań?

Hiszpańskie obserwacje przepławek pokazują coś ważnego: przywracanie ciągłości rzek nie może być mierzone liczbą wybudowanych przepławek. Znacznie istotniejsze jest to, czy są one monitorowane i czy rzeczywiście działają w konkretnych warunkach. Bez tego łatwo stworzyć system, który formalnie, na papierze i w mediach społecznościowych pozornie rozwiązuje problem, ale w praktyce niewiele zmienia.

To również wniosek bardzo bliski polskiej rzeczywistości. U nas przepławki często powstają w trybie „zadaniowym” – jako element inwestycji, który trzeba zrealizować. Rzadziej traktuje się je jako konstrukcje wymagające późniejszej oceny i utrzymania. A przecież przepławka nie jest rozwiązaniem jednorazowym. To element rzeki, który – tak jak sama rzeka – zmienia się w czasie i wymaga uwagi. Bez tego bardzo łatwo stworzyć system, który istnieje tylko na papierze.

Analiza przepławek w Hiszpanii pokazuje szybki rozwój rozwiązań typu „nature-like”, szczególnie przy niewielkich barierach. Jednocześnie kluczowy problem nie dotyczy samych konstrukcji, lecz braku danych o ich działaniu – tylko niewielka część obiektów została w ogóle oceniona.

To prowadzi do prostego wniosku: bez systematycznego monitoringu nie da się rzetelnie ocenić, czy przepławki rzeczywiście przywracają ciągłość rzek. A bez tej wiedzy trudno mówić o skutecznym planowaniu dalszych działań.

Cytowana publikacja:
Saiz-Rojo, A.; García-Vega, A.; Bravo-Córdoba, F.J.; Sanz-Ronda, F.J. Nature-Like Fishways in Spain: A National Overview of Design, Construction Costs, and Effectiveness. Water 2026, 18, 834. https://doi.org/10.3390/w18070834

^{Zdjęcie na górze: David McLuckie on Unsplash}