Skrzynki do inkubacji ikry. Przegląd dostępnych rozwiązań.

Przed kilkoma laty w artykule „Najlepszy sposób na pstrągi w rzece” wspominałem o możliwościach jakie stwarza inkubacja ikry pstrąga w inkubatorach. Takie działania prowadziliśmy przez wiele lat w nieistniejącym już Stowarzyszeniu Przyjaciół Białej Przemszy. Używaliśmy wtedy własnego rozwiązania: plastikowych skrzynek wypełnionych żwirem. Przygotowanie ich do kolejnego sezonu, czyszczenie i zabezpieczanie żwiru na lato, a później samo umieszczanie w nim ikry wymagały jednak sporo pracy. Nasze podejście mocno ograniczało też możliwości w terenie, przez co tzw. „sadzenie ikry” odbywało się w specjalnie wyselekcjonowanych miejscach, na najczystszych dopływach, w pewnym dystansie od głównej rzeki. Minusem tego podejścia było to, że ryby chcące odbyć tarło w tym samym miejscu, w którym przyszły na świat, miały spory problem aby w owe małe strumieni w ogóle wejść. A jeśli już weszły to były tam narażone na szereg zagrożeń, ze względu na płytką i czystą wodę.

Gotowe skrzynki czy pudełka inkubacyjne mogą wiele z tych kwestii uprościć i dać znacznie więcej możliwości wyboru miejsca gdzie ikra będzie złożona. Dostępne na rynku produkty obejmują zarówno niewielkie pudełka biodegradowalne, jak i plastikowe konstrukcje do wykorzystania na wiele sezonów.

Mniejsze skrzynki, więcej możliwości

Nasze inkubatory wymagały przygotowania miejsca w strumieniu i mieściły się tylko w kilku odpowiednich lokalizacjach. Niewielkie skrzynki pozwalają rozmieścić ikrę w większej liczbie miejsc. Zamiast umieszczać ikrę wewnątrz dużej masy żwiru, umieszcza się ją w przeznaczonej do tego komorze. Żwir i kamienie nadal bywają potrzebne do osłonięcia i ustabilizowania całej konstrukcji, ale odpada przygotowywanie dużego skrzynkowego inkubatora, jego czyszczenia czy przenoszenia.

Sadzenie ikry polega tutaj na umieszczaniu w cieku zapłodnionych jaj, zwykle już zaoczkowanych, czyli z widocznymi oczami zarodka. Skrzynka utrzymuje je w miejscu, przepuszcza wodę i umożliwia wyjście wylęgu. Poszczególne rozwiązania różnią się jednak tym, czy młode ryby opuszczają je krótko po wykluciu, czy pozostają w osobnej komorze do czasu wykorzystania zapasu pokarmu z woreczka żółtkowego.

Przyjrzyjmy się więc kilku popularnym produktom, które dostępne są rynku już przynajmniej od kilku lat.

Francuskie skrzynki Viberta

Skrzynka Viberta to urządzenie służące do inkubacji ikry ryb łososiowatych bezpośrednio w środowisku naturalnym. Pierwszą wersję opracował około 1950 roku francuski ichtiolog Richard Vibert. Jest to niewielki, perforowany pojemnik, w którym umieszcza się zapłodnioną ikrę, a następnie zakopuje w żwirze na dnie rzeki. Po wykluciu larwy wydostają się przez szczeliny bezpośrednio do otaczającego skrzynkę żwiru, gdzie kontynuują rozwój. Konstrukcja ta stała się podstawą dla późniejszych, bardziej rozbudowanych inkubatorów terenowych.

Jednym ze sprzedawców tego typu skrzynek jest Aquaculture France. Na ich stronie znajduje się mała skrzynka NATUR-II wykonana z biodegradowalnego plastiku. Karta produktu podaje pojemność 1000 ziaren ikry, wymiary 70 × 63 × 45 mm. Przeznaczenie obejmuje ryby łososiowate, w szczególności pstrągi i łososie. W tej samej ofercie znajduje się znacznie większy NATUR-I ze stali nierdzewnej, o pojemności 7500 ziaren.

Praktyczne porównanie małych skrzynek Viberta i ich większych odmian przedstawili członkowie słowackiej organizacji MO SRZ Liptovský Hrádok w relacji opublikowanej w 2018 r. Opisywali małe francuskie pudełka jako sprzęt na jeden sezon, łatwy do przenoszenia, ale wymagający uwagi przy otwieraniu i podatny na zamulanie. Korzystali też z plastikowych skrzynek Whitlock–Vibert.

Whitlock–Vibert z dwiema komorami

W latach 70. XX wieku amerykański wędkarz i działacz na rzecz ochrony ryb Dave Whitlock opracował ulepszoną wersję skrzynki Viberta, znaną jako Whitlock–Vibert Box. Jej górna komora mieści ikrę, a dolna daje schronienie wylęgowi, który po wykluciu przechodzi przez szczeliny w przegrodzie. Młode ryby pozostają tam podczas wchłaniania woreczka żółtkowego, po czym wypływają przez otwory w ściankach. W tym przypadku jest to plastikowa konstrukcja wielokrotnego użytku, przeznaczona do ikry wszystkich łososiowatych. Jej zasada działania opisana wraz z możliwością zakupu znajduje się stronie Fly Fishers International.

Tego typu skrzynkę można również zakupić w Europie – ofertę można znaleźć w niemieckim sklepie Rudi Heger. Sprzedawca podaje pojemność około 400–500 ziaren ikry pstrąga. Cena jednej skrzynki wynosi 17,90 euro brutto, a przy zakupie co najmniej 50 sztuk spada do 8,38 euro za sztukę.

Jordan–Scotty z osobnymi komorami na ikrę

Kanadyjski produkt Jordan–Scotty firmy Scotty różni się znacznie od wcześniej opisanych skrzynek. Jest on zbudowany z plastikowych płyt z otworkami na pojedyncze ziarna ikry skręcanych parami. Pojedynczy moduł zawiera 200 osobnych komór na ikrę, a zestaw pięciu modułów daje 1000 komór. Oddzielenie jaj ogranicza ich bezpośredni kontakt. Konstrukcję mocuje się w cieku, a po zakończeniu inkubacji wyjmuje, myje, suszy i przechowuje do następnego sezonu.

Producent oferuje płyty z różnymi otworami dopasowanymi do różnych gatunków ryb, m.in.: pstrąga potokowego, pstrąga tęczowego i kilka gatunków łososi pacyficznych. Wersja dla walleye, czyli sandacza amerykańskiego, pokazuje, że zastosowanie tego systemu wykracza poza łososiowate. Więcej informacji na temat konstrukcji i możliwociach zastosowania Jordan–Scotty znajdziecie w ich ulotce.

Według cenniku udostępnionym przez Scotty w 2026 r. koszt pojedynczego modułu to 10 dolarów, a przy zestawie pięciu modułów wynosi 45 dolarów. Pięć modułów mieści 1000 ziaren ikry, co w przeliczeniu daje to 0,045 dolara na jedno miejsce na ikrę.

Skrzynki z tektury

Fiński Eco Egg Box firmy Fishheart jest pudełkiem z tektury CKB. W opisie rozwiązania z 2016 r. wskazuje się na współpracę pomysłodawcy Manu Vihtonena z producentem opakowań – firmą Pyroll. Materiał wykorzystany w tych skrzynkach ma na celu wytrzymać okres inkubacji, a następnie rozłożyć się w wodzie, dzięki czemu nie trzeba zbierać pustych skrzynek.

Pudełko ma objętość 0,2 litra i jak podaje producent, jest w stanie pomieścić ok. 1000 ziaren ikry łososia lub 2000 ziaren ikry pstrąga. Obecny sklep producenta pokazuje cenę 3,50 euro za sztukę i minimalne zamówienie 10 sztuk. Koszt inkubacji jednego ziarna ikry pstrąga wynosi więc zaledwie 0,00175 euro.

Fishheart opisuje zastosowanie tych pudełek podczas odbudowy tarlisk łososia w północnej Finlandii. Po pracach na 17 km koryta Runkausjoki w 2021 r., wiosną 2022 r. umieszczono w rzece około 100 tysięcy ziaren ikry łososia. Był to element większego projektu, obejmującego również odtworzenie siedlisk i monitoring ryb.

Koszt w przeliczeniu na ikrę

Poniższe wartości oznaczają koszt samej skrzynki przypadający na jedno umieszczone ziarno ikry przy jednym obsadzeniu bez kosztów dostawy. Dla lepszego porównania przeliczyłem oferty w euro na dolary i w tym celu przyjąłem kurs: 1 euro = 1,127 USD.

Skrzynka lub zestaw	Cena sprzętu	Obsada przyjęta do obliczenia	USD na 1 ziarno ikry
Whitlock–Vibert, zakup 1–4 sztuk	17,90 EUR/szt., z VAT	400–500	0,0403–0,0504
Whitlock–Vibert, zakup od 50 sztuk	8,38 EUR/szt., z VAT	400–500	0,0189–0,0236
Fishheart Eco Egg Box	3,50 EUR/szt., z VAT	1000–2000	0,0020–0,0039
Jordan–Scotty, pięć modułów	45 $/szt. (przy 5 sztukach)	1000	0,045

W przypadku pudełek biodegradowalnych koszt zakupu powraca przy kolejnym obsadzeniu. Plastikowa skrzynka może być wykorzystana przez kilka sezonów. Przy pięciu obsadzeniach tą samą liczbą jaj koszt jej zakupu przypadający na jedno ziarno spadłby pięciokrotnie, o ile skrzynka pozostanie sprawna i uda się ją odzyskać. Do właściwego porównania realnych kosztów dochodzi więc również czas potrzebny na zebranie, umycie i przechowanie sprzętu, oraz możliwość utraty skrzynki (wezbranie, kradzież).

Metoda znana i sprawdzona

Sadzenie ikry ma swoich stałych zwolenników, a wokół tej metody powstała oferta sprzętu o różnych pojemnościach i sposobach użytkowania. O zainteresowaniu tym rozwiązaniem świadczą zarówno dostępność skrzynek inkubacyjnych, jak i realizowane projekty terenowe. Przykładem może być raport Federation of Fly Fishers z 2011 roku. Organizacja informowała w nim o średniej sprzedaży około 2000 skrzynek rocznie, wspominając m.in. o zamówieniu 500 sztuk przez fińską państwową instytucję zajmującą się rybactwem i zarybieniami.

Sądząc po różnorodności dostępnych rozwiązań, inkubowanie ikry bezpośrednio w rzekach jest metodą dobrze znaną i stosowaną w praktyce. A jak wygląda to w Polsce? Chętnie dowiem się w komentarzach, czy spotkaliście się z wykorzystaniem tego typu skrzynek w naszych wodach, a może sami uczestniczyliście w takich działaniach.

Źródła

Łukasz Drążewski, „Najlepszy sposób na pstrągi w rzece”. Kontekst wcześniejszych działań SPBP; szczegóły organizacji pracy uzupełniono zgodnie z opisem autora w materiałach do tego artykułu.

Aquaculture France, Incubator NATUR Vibert Box. Parametry modeli NATUR-I i NATUR-II.

MO SRZ Liptovský Hrádok, Experimental Trout Stocking Program in Europe, Flylords, 9 lipca 2018 r.; tłumaczenie Lea Kurpasová, publikacja Patrick Perry.

Fly Fishers International, Whitlock–Vibert Box; Federation of Fly Fishers, Annual Report 2011, sekcja Whitlock–Vibert Box Program Update.

Rudi Heger, WV (Whitlock Vibert) Box. Pojemność, materiał i progi cenowe.

Scotty Manufacturing, Jordan–Scotty Fish Egg Incubator, broszura 2026 i cennik 2026.

Stora Enso, Renewable egg box to replenish fish stock, 8 kwietnia 2016 r.

Fishheart, oferta produktów, sklep Eco Egg Box oraz opis projektu na Runkausjoki, 20 lipca 2023 r.; karta dostawcy Eco Egg Box w MERLIN Marketplace.

^{Zdjęcie na górze: JirkaKřesina, CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons}