Tarłowe migracje lipieni – badania, przeszkody i ekologia

Siedliska i zachowania tarłowe lipienia

Typowe siedlisko lipienia, czyli chłodne, dobrze natlenione wody rwących strumieni i rzek, zazwyczaj charakteryzujące się kamienistym podłożem, często tworzy tzw. „krainę lipienia”. Lipienie są rybami litofilnymi, które budują płytkie gniazda tarłowe w żwirze. Młode ryby opuszczają żwir kilka dni po wykluciu i początkowo zajmują strefy martwego prądu. W miarę wzrostu wylęgu, a następnie narybku, przemieszczają się dalej w dół koryta rzeki, docierając do obszarów o szybszym nurcie. W rzekach, narybek, młode i dorosłe osobniki korzystają z różnorodnych siedlisk wody płynącej, charakteryzującej się dnem żwirowo-kamiennym.

Chociaż teoretycznie wiele rzek w Europie spełnia warunki „krainy lipienia”, to jednak stał się on rzadki w wielu siedliskach, gdzie wcześniej występował licznie. Główne przyczyny tego zjawiska to degradacja siedlisk, zanieczyszczenie i regulacja rzek. Częściowo z tego powodu lipień jest obecnie uważany za gatunek wymagający pewnego stopnia ochrony na skalę europejską i znajduje się na czerwonej liście IUCN Red List w kategorii LC (najmniejszej troski).

Migracje przed tarłem – kiedy i dlaczego

W ostatnich latach przeprowadzono szereg badań, które obejmowały monitoring migracji lipieni nie tylko przed okresem tarłowym. Z tych badań wyniknęło wiele interesujących wniosków.

Samce lipieni dojrzewają płciowo w drugim lub trzecim roku życia, natomiast samice osiągają dojrzałość płciową w czwartym roku życia. Po osiągnięciu dojrzałości płciowej lipienie zaczynają poszukiwać odpowiednich miejsc tarłowych. Migracje tarłowe zazwyczaj rozpoczynają się w warunkach obniżającego się poziomu wody i rosnącej temperatury wody, w zakresie średnich temperatur od 4°C do 8°C. Oznacza to, że w środkowej i południowej części Europy wędrówki tarłowe lipieni mają miejsce w marcu, podczas gdy na przykład w Skandynawii przypisuje się im koniec kwietnia lub nawet dopiero maj.

W Polsce w okresie tarła i tuż przed tarłem lipień objęty jest ochroną w postaci zakazu połowu tej ryby. Jednak oprócz okresu ochronnego wiele okręgów PZW wprowadziło całkowity zakaz zabierania lipienia na wszystkich lub na wybranych swoich wodach co należy wiązać z pogarszającą się z roku na rok sytuacją tego gatunku.

Odległości migracji i preferencje środowiskowe

Badania wykazują, że migracje tarłowe zazwyczaj oznaczają przemieszczanie się w górę rzeki, chociaż w niektórych przypadkach mogą nie występować wcale lub nawet odbywać się w dół rzeki. Odległości, jakie pokonują dorosłe lipienie śledzone za pomocą radiowych nadajników, wahają się od zaledwie 70 metrów (co jest ledwie zauważalne w zakresie ich naturalnego występowania) do ponad 11 kilometrów. W dużych systemach rzecznych odnotowano znacznie większe odległości, sięgające nawet 120 kilometrów. Interesującym spostrzeżeniem jest również fakt, że wielkość ryb kierujących się ku tarliskom nie koreluje się z pokonywanych przez nie odległości.

Tarło lipienia – gdzie i jak długo

Lipień europejski (Thymallus thymallus) przystępuje do tarła w temperaturze wody mieszczącej się w przedziale od 4 do 11°C. Według niektórych badań, samce wydają się osiągać miejsce tarliska zazwyczaj szybciej niż samice, gdzie spędzają średnio od 9 do 12 dni, podczas gdy samice średnio zajmują to miejsce przez około 7 dni. Niemniej jednak, inne badania sugerują, że lipienie mogą pozostawać na tarliskach nawet przez dłuższy okres, sięgający nawet 31 dni i płeć ryby nie ma tutaj znaczenia.

Ciekawym zjawiskiem jest obserwacja, że te same osobniki lipienia często wybierają te same tarliska przez kilka kolejnych lat. W trakcie tarła ryby preferują szybkie i płytkie odcinki wody o kamienistym podłożu. Wybór takich miejsc może być związany z zapewnieniem odpowiednich warunków do składania ikry oraz zapewnienia bezpieczeństwa dla potomstwa.

Po zakończonym tarle ryby kierują się w dół rzeki, często wybierając głębsze i spokojniejsze fragmenty wody. W tym okresie korzystają również z osłon nad głową, co może stanowić nie tylko dodatkową ochronę ale także źródło pożywienia. W sezonie zimowym lipienie preferują odcinki rzek o jeszcze wolniejszym nurcie, gdzie nierzadko dno jest pokryte piaskiem.

Warto zauważyć, że podobnie jak w przypadku innych ryb łososiowatych, specyficzne preferencje dotyczące miejsc tarła oraz okresów pobytu na tarliskach mogą wpływać na dynamikę populacji lipienia oraz przyczyniać się do trwałego związku tych ryb z określonymi obszarami wodnymi.

Przeszkody na drodze do tarlisk i ich skutki

Warto jeszcze wspomnieć o tym, w jaki sposób bariery rzeczne wpływają na migrację lipieni.

Lipienie są znacznie słabsze w pokonywaniu przeszkód niż pstrągi. Nie można jednak jednoznacznie określić granicznej wysokości przeszkody, która byłaby nie do pokonania, ponieważ wiele zależy od rodzaju bariery, jej długości oraz głębokości wody poniżej niej. Przykładowo badania przeprowadzone na dwóch barierach na rzekach Costa Beck i Dove w Anglii pokazały, że jaz o wysokości 0,2 metra nie stanowił przeszkody dla lipienia, został pokonany przez 96% obserwowanych ryb. Natomiast jaz o wysokości 0,4 metra zmniejszył skuteczność pokonywania przeszkody do 36%, podczas gdy tą samą przeszkodę pokonywało 84% pstrągów potokowych.

Inne badania przeprowadzone na rzece Aisne w Belgii pokazują, że lipienie są w stanie pokonywać progi o wysokości nawet ponad 80-90 cm, pod warunkiem jednak, że głębokość wody poniżej bariery jest odpowiednio duża, a sama bariera jest wydłużona, co umożliwia pokonanie jej nie jednym długim skokiem, lecz kilkoma mniejszymi.

Warto podkreślić, że opóźnienia w dotarciu do tarlisk i złożeniu ikry mogą znacząco wpływać na ich żywotność. Wykazano, że opóźnienia w uwalnianiu jaj prowadzą do mniejszej przeżywalności wylęgu. W przypadku populacji lipienia, dla których większość siedlisk tarła znajduje się powyżej jazów lub innych przeszkód rzecznych, opóźnienie migracji może mieć szkodliwe skutki dla istniejących populacji. W związku z tym, problematyczne są nie tylko same bardzo przeszkody, ale również mniejsze, które powodują wszelkiego rodzaju spowolnienia migracji.

---

Literatura:

• Lucas M.C. i Bubb D.H, 2005. „Seasonal movements and habitat use of grayling in the UK”, Science Raport, Environment Agency,
• Nygård K. „Movement and growth of European grayling Thymallus thymallus in two Norwegian rivers”, Norges teknisk-naturvitenskapelige universitet, Institutt for biologi.
• Ovidio M., Parkinson D., Sonny D. i Philippart J.C, 2004. „Spawning movements of European grayling Thymallus thymallus in the River Aisne (Belgium)” , Folia Zoologica 53(1),
• Ovidio M. i Philippart J.C, 2002. „The impact of small physical obstacles on upstream movements of six species of fish. Synthesis of a 5-year telemetry study in the River Meuse Basin” , Hydrobiologia 483(1):55-69,
• Witkowski A. i Kowalewski M., 1988. „Migration and structure of spawning population of European grayling Thymallus thymallus (L.) in the Dunajec basin.„, Arch. Hydrobiol.